FIR અને પેન્ડિંગ કેસમાં પાસપોર્ટ કેવી રીતે મેળવવો: કોર્ટની પરવાનગી અને નિયમો

FIR અને પેન્ડિંગ કેસમાં પાસપોર્ટ: શું શક્ય છે?

શું તમારા નામ પર FIR નોંધાયેલી છે અથવા કોઈ ક્રિમિનલ કેસ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ છે? જો હા, તો શું તમે પાસપોર્ટ માટે અરજી કરી શકો છો? આ એક સામાન્ય પ્રશ્ન છે જે ઘણા લોકોના મનમાં ઉદ્ભવે છે. પાસપોર્ટ એક્ટ, 1967 ની કલમ 6(2)(f) મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિ સામે કોર્ટમાં ફોજદારી કાર્યવાહી પેન્ડિંગ હોય, તો પાસપોર્ટ જારી કરવામાં અવરોધ આવી શકે છે. જોકે, માત્ર FIR નોંધાવવી અથવા પોલીસ તપાસ ચાલુ હોવી એ હંમેશા પાસપોર્ટ નકારવાનું કારણ બનતું નથી. મુખ્ય બાબત એ છે કે શું કોર્ટે કેસની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઈને ‘સંજ્ઞાન’ (cognizance) લીધું છે કે નહીં.

જો કોર્ટ દ્વારા કેસનું સંજ્ઞાન લેવાયું હોય, તો પાસપોર્ટ મેળવવા માટે કેટલીક ચોક્કસ પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આમાં સંબંધિત કોર્ટમાંથી પરવાનગી મેળવવી, RPO (Regional Passport Office) ને સંપૂર્ણ રેકોર્ડ પૂરો પાડવો અને નિર્ધારિત સમયમાં લેખિત જવાબ આપવાનો સમાવેશ થાય છે. એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે FIR કે પેન્ડિંગ કેસનો અર્થ એ નથી કે જ્યાં સુધી તમે નિર્દોષ સાબિત ન થાઓ ત્યાં સુધી પાસપોર્ટ મેળવવો અશક્ય છે. પાસપોર્ટ જારી કરવાનો અંતિમ નિર્ણય પાસપોર્ટ ઓથોરિટીનો હોય છે, અને કોર્ટની પરવાનગી કાનૂની અવરોધોને દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

FIR અને કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કાર્યવાહી વચ્ચેનો તફાવત

પાસપોર્ટ એક્ટ, 1967 ની કલમ 6(2)(f) ખાસ કરીને કોર્ટમાં પેન્ડિંગ ફોજદારી કાર્યવાહીનો ઉલ્લેખ કરે છે. વિદેશ મંત્રાલય (MEA) ના 10 ઓક્ટોબર 2019 ના ઓફિસ મેમોરેન્ડમ મુજબ, માત્ર FIR નોંધાવવી અથવા પોલીસ તપાસ ચાલુ હોવી એ આ કલમ હેઠળ ‘કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કાર્યવાહી’ ગણાતી નથી. આ માટે, કેસ કોર્ટમાં દાખલ થયેલો હોવો જોઈએ અને કોર્ટે તેનું ‘સંજ્ઞાન’ લીધેલું હોવું જોઈએ. સંજ્ઞાન એટલે કે સંબંધિત કોર્ટ દ્વારા ગુનાની ગંભીરતાને ન્યાયિક રીતે સ્વીકારવી.

FIR નંબર, પોલીસ સ્ટેશન ડાયરી એન્ટ્રી અથવા ફરિયાદ કોર્ટમાં મોકલવી એ સંજ્ઞાન લેવા કરતાં અલગ છે. તેથી, તમારી FIR, ચાર્જશીટ અને ઓર્ડર-શીટની સ્થિતિ જાણવા માટે વકીલની સલાહ લેવી હિતાવહ છે. કેટલીકવાર, ફોજદારી ફરિયાદ સીધી કોર્ટમાં પણ ચાલી શકે છે, ભલે પોલીસ ચાર્જશીટ ન હોય. આ તફાવત સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે FIRની માહિતી છુપાવવી જોઈએ. અરજી કરતી વખતે સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી ફરજિયાત છે. જો કાનૂની સ્થિતિ ખોટી રીતે દર્શાવવામાં આવી હોય, તો પુરાવા સાથે સુધારાની માંગણી કરવી જોઈએ. માહિતી છુપાવવાથી પાસપોર્ટ સંબંધિત કાર્યવાહી થઈ શકે છે.

કલમ 6(2)(f) થી આગળ: જામીન, વોરંટ અને મુસાફરી પ્રતિબંધ

કલમ 6(2)(f) ઉપરાંત, પાસપોર્ટ એક્ટમાં અન્ય કલમો પણ છે જે પાસપોર્ટ જારી કરવા પર અસર કરી શકે છે. કલમ 6(2)(g) કોર્ટના સમન્સ, વોરંટ અથવા દેશ છોડવા પર પ્રતિબંધ જેવી પરિસ્થિતિઓ સાથે સંબંધિત છે. તેવી જ રીતે, કલમ 6(2)(e) દોષિત ઠેરવવા (conviction) સંબંધિત શરતો ધરાવે છે. GSR 570(E) હેઠળ કલમ 6(2)(f) માંથી મળતી છૂટને અન્ય કોઈપણ કારણોસર પાસપોર્ટ નકારવા સામે આપોઆપ લાગુ ગણવી જોઈએ નહીં.

જો તમને જામીન મળ્યા હોય, તો તેમાં ‘ભારત છોડશો નહીં’, ‘પાસપોર્ટ જમા રાખો’ અથવા ‘કોર્ટની પરવાનગી લો’ જેવી શરતો હોઈ શકે છે. પાસપોર્ટ ફરીથી જારી કરવાની પરવાનગી મળવાથી આ શરતો આપોઆપ હટી જતી નથી. જો LOC (Lookout Circular) અથવા ઇમિગ્રેશન પ્રતિબંધનો પ્રશ્ન હોય, તો તેને સંબંધિત અધિકારીઓ અથવા કોર્ટ સમક્ષ સ્પષ્ટ કરાવવું જોઈએ. માત્ર પાસપોર્ટ હોવો એ એરપોર્ટ પર ક્લિયરન્સની ગેરંટી નથી. જો એક કરતાં વધુ ફોજદારી કેસ હોય, તો તમામ સંબંધિત કેસો અને આદેશોની જાણ કરવી જરૂરી છે. જે કોર્ટ અથવા અપીલમાં શરત લાગુ પડે છે, તેને છોડીને અન્ય કોર્ટનું NOC રજૂ કરવું પૂરતું નથી. જુદી જુદી અદાલતોના આદેશો એકસાથે ધ્યાનમાં લેવાશે; જો વિરોધાભાસી શરતો હોય, તો સ્પષ્ટતા મેળવવી જરૂરી છે. સામાન્ય સિવિલ પ્રોપર્ટી વિવાદો અને ફોજદારી કાર્યવાહીને પાસપોર્ટ પર સમાન પ્રતિબંધ ન ગણવા જોઈએ.

GSR 570(E) અને સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો

GSR 570(E), જે 25 ઓગસ્ટ 1993 ના રોજ અમલમાં આવ્યું હતું, તે કલમ 22 હેઠળ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસોમાં કલમ 6(2)(f) થી શરતી છૂટ મેળવવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. આમાં સંબંધિત કોર્ટનો આદેશ અને જરૂર પડ્યે કોર્ટ સમક્ષ હાજર થવાની બાંયધરી (undertaking) મહત્વપૂર્ણ છે. આનો અર્થ એ નથી કે કોઈપણ મેજિસ્ટ્રેટ પાસેથી પત્ર મળતાં જ પાસપોર્ટ નિશ્ચિત થઈ જશે.

સુપ્રીમ કોર્ટે 19 ડિસેમ્બર 2025 ના રોજ Mahesh Kumar Agarwal v. Union of India & Anr. કેસમાં (2025 INSC 1476) મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ ચુકાદામાં, કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે પાસપોર્ટનું નવીનીકરણ (renewal) અને દરેક વિદેશ યાત્રાની પરવાનગી અલગ બાબતો છે. સંબંધિત ફોજદારી અદાલતો પાસપોર્ટ નવીનીકરણની પરવાનગી આપી શકે છે, પરંતુ તેમ છતાં દરેક યાત્રા માટે પોતાની પરવાનગી અથવા પાસપોર્ટ ફરીથી જમા કરાવવાની શરત રાખી શકે છે. માત્ર નિશ્ચિત યાત્રાની તારીખ ન હોવી એ દરેક નવીનીકરણ માટે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ ગણાશે નહીં. તે ચુકાદામાં દસ વર્ષના પુનઃજારી (re-issue) નો આદેશ કેસના સંયુક્ત કોર્ટ આદેશો અને તથ્યો પર આધારિત હતો, અને તેને દરેક પેન્ડિંગ કેસ અરજદાર માટે આપોઆપ દસ વર્ષની ગેરંટી ન ગણવી જોઈએ. આદેશની વાસ્તવિક શબ્દરચના, માન્યતા, અન્ય કાનૂની અવરોધો અને સામાન્ય અરજીની જરૂરિયાતો હજુ પણ લાગુ પડે છે.

કઈ કોર્ટ, કયા દસ્તાવેજો અને શું માંગવું?

જો તમારો કેસ કોર્ટમાં પેન્ડિંગ હોય, તો જે સંબંધિત ફોજદારી કોર્ટમાં કાર્યવાહી ચાલી રહી છે અથવા લાગુ પડતી અપીલ/જામીન કોર્ટમાંથી વકીલ દ્વારા યોગ્ય આદેશ મેળવવો જોઈએ. અરજીમાં તમામ કેસો, વર્તમાન જામીન શરતો અને પાસપોર્ટની સ્થિતિનું સંપૂર્ણ વિવરણ આપવું જોઈએ. જો અગાઉ અરજી કરી હોય, તો ફાઈલ નંબર/ARN અને RPO નોટિસ જોડવી જોઈએ.

જરૂરી દસ્તાવેજોમાં શામેલ હોઈ શકે છે:

• FIR/ફરિયાદ, ચાર્જશીટ અને સંબંધિત ઓર્ડર-શીટ્સ.
• જામીન, અપીલ, મુસાફરી પ્રતિબંધ અને પાસપોર્ટ જમા કરાવવાના આદેશો.
• જૂનો પાસપોર્ટ, તેની સમાપ્તિ તારીખ, અરજી/ARN અને RPO નોટિસ.
• તમામ પેન્ડિંગ કેસોની કોર્ટ-વાર સૂચિ અને આગામી સુનાવણીની તારીખ.
• પાસપોર્ટ અરજીનો વાસ્તવિક હેતુ; જો મુસાફરીની માંગણી હોય તો પ્રવાસ કાર્યક્રમ (itinerary), કારણ અને પરત ફરવા સંબંધિત દસ્તાવેજો.

તમારી અરજીમાં સ્પષ્ટપણે જણાવો કે તમને પાસપોર્ટ જારી/પુનઃજારી માટે પરવાનગી જોઈએ છે, કેટલી માન્યતા (validity) માટે વિનંતી છે, અને શું વર્તમાન મુસાફરી માટે પણ પરવાનગી માંગવામાં આવી રહી છે. જો કોઈ મુસાફરી નક્કી ન હોય, તો કાલ્પનિક બુકિંગ ન બનાવો. ભવિષ્યમાં અલગ પરવાનગી લઈને મુસાફરી કરવાની વર્તમાન શરત ચાલુ રાખવાનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકાય છે; અંતિમ નિર્ણય કોર્ટ કરશે.

કોર્ટ પરવાનગી અરજી અને RPO જવાબના નમૂના

નીચે આપેલા નમૂનાઓ સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. ચોક્કસ કાનૂની જરૂરિયાતો અને સ્થાનિક પ્રક્રિયાઓ માટે વકીલની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

1. સંબંધિત ફોજદારી કોર્ટમાં અરજીનો નમૂનો

પ્રતિ,
માનનીય [સંબંધિત કોર્ટનું નામ],
[સ્થળ]

વિષય: પાસપોર્ટ જારી/પુનઃજારી માટે પરવાનગી / યોગ્ય સ્પષ્ટતા અંગે.

1. અરજદાર વિરુદ્ધ [કેસની વિગતો, સ્થિતિ, આગામી તારીખ] પેન્ડિંગ છે. અન્ય પેન્ડિંગ કેસો [સંપૂર્ણ વિગતો] છે.

2. વર્તમાન જામીન/મુસાફરી/પાસપોર્ટ જમા કરાવવા સંબંધિત આદેશ [તારીખ અને શરતો] છે.

3. પાસપોર્ટ [નવા અરજી/નંબર, સમાપ્તિ તારીખ] છે અને ARN [ ] છે. RPO દ્વારા [નોટિસ/વાંધો] જણાવવામાં આવ્યો છે.

4. પાસપોર્ટની આવશ્યકતા [વાસ્તવિક કારણ] માટે છે. વિનંતી કરેલ માન્યતા [ ] છે.

5. [જો મુસાફરી માંગવામાં આવી હોય: દેશ, તારીખ, હેતુ, પરત ફરવાની યોજના અને સંબંધિત દસ્તાવેજો. જો નહિં: આ અરજીમાં તાત્કાલિક મુસાફરીની પરવાનગી માંગવામાં આવી નથી.]

6. અરજદાર હાજર રહેવા અને તમામ લાગુ શરતોનું પાલન કરવા તૈયાર છે.

GSR 570(E) અને લાગુ કાયદા/ચુકાદા અનુસાર આદેશ આપવા વિનંતી છે.

પ્રાર્થના: પાસપોર્ટ જારી/પુનઃજારી માટે યોગ્ય પરવાનગી, માન્યતા અને જમા કરાવવા/મુસાફરી સંબંધિત શરતોનો સ્પષ્ટ આદેશ આપો.

[મુસાફરી રાહત ફક્ત ત્યારે જ ઉમેરો જો ખરેખર માંગવામાં આવી હોય.]

તારીખ, સહી; જોડાણો અને ચકાસણી સ્થાનિક નિયમો અનુસાર.

2. Adverse Report/Notice પર RPO ને જવાબનો નમૂનો

પ્રતિ,
પ્રાદેશિક પાસપોર્ટ અધિકારી,
[સ્થળ]

વિષય: ARN/ફાઈલ [ ] — ફોજદારી કેસ રિપોર્ટ/નોટિસનો જવાબ.

મહોદય/મહોદયા,

મારી અરજીમાં [સંપૂર્ણ કેસ વિગતો] ની સ્થિતિ [FIR તપાસ / સંજ્ઞાન લીધા પછી કોર્ટ કાર્યવાહી / અન્ય સાચી સ્થિતિ] છે. આના પુરાવા રૂપે સંલગ્ન ઓર્ડર-શીટ અને દસ્તાવેજો રજૂ કરું છું.

[જો માત્ર તપાસ ચાલુ હોય: કલમ 6(2)(f) હેઠળ કોર્ટ-પેન્ડન્સીની સ્થિતિને MEA ના 10.10.2019 ના OM મુજબ રેકોર્ડ સાથે પુનઃ તપાસવાની વિનંતી છે.]

[જો કોર્ટનો આદેશ હોય: આદેશ તારીખ [ ] માં પાસપોર્ટ જારી/પુનઃજારી માટે [ચોક્કસ પરવાનગી અને માન્યતા] આપવામાં આવી છે. તમામ સંબંધિત કેસોના આદેશો અને GSR બાંયધરી સંલગ્ન છે.]

કૃપા કરીને રિપોર્ટ/રેકોર્ડની ચકાસણી કરી અરજીનો નિયમાનુસાર નિર્ણય લેવા વિનંતી છે. જો કોઈ અન્ય અવરોધ હોય, તો તેનો સ્પષ્ટ આધાર અને જરૂરી દસ્તાવેજો જણાવો.

નામ, સંપર્ક વિગતો, તારીખ; કોર્ટ આદેશો, બાંયધરી, કેસ સૂચિ અને નોટિસની નકલો.

નોંધ: બાંયધરી (Undertaking) માટે Passport Seva પર ઉપલબ્ધ સત્તાવાર નમૂનાનો ઉપયોગ કરો. તેમાં તમામ પેન્ડિંગ કેસો, સંબંધિત કોર્ટ/તપાસ એજન્સી અને સુનાવણીની વિગતો ભરવાની રહેશે. ઉપરોક્ત RPO પત્રને તે બાંયધરીના વિકલ્પ તરીકે ગણશો નહીં.

એક વર્ષ કે દસ વર્ષ: માન્યતા અને Adverse Report પર આગળના પગલાં

GSR ફ્રેમવર્ક હેઠળ, જો કોર્ટ પાસપોર્ટની અવધિ જણાવે છે, તો તે આદેશનું મહત્વ છે. જો અવધિ અને મુસાફરીનો સમય ન જણાવ્યો હોય, તો સામાન્ય રીતે ડિફોલ્ટ એક વર્ષ છે. જો મુસાફરીનો સમયગાળો એક વર્ષથી ઓછો હોય અને પાસપોર્ટની માન્યતા ન લખેલી હોય, તો તે એક વર્ષ ગણાય છે. જો મુસાફરીનો સમયગાળો એક વર્ષથી વધુ હોય અને માન્યતા ન લખેલી હોય, તો તે મુસાફરીના સમયગાળા મુજબ નિયમ લાગુ પડે છે.

કોર્ટના આદેશ અને નવીનતમ લાગુ સૂચનાઓનો સાથે અભ્યાસ કરવો જોઈએ. ટૂંકા ગાળાના પાસપોર્ટ (short-validity passport) નું વિસ્તરણ/પુનઃજારી પણ આપોઆપ થતું નથી. કઈ કલમ હેઠળ જારી થયું છે, કોર્ટના આદેશમાં શું અવધિ છે, મુસાફરી પરવાનગીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો અને પછીના આદેશો શું છે – આના આધારે આગળની જરૂરિયાત નક્કી થાય છે. સમાપ્તિ તારીખ પહેલાં પ્રક્રિયા શરૂ કરવી જોઈએ; એક વર્ષના પાસપોર્ટથી લાંબા વિઝાની જરૂરિયાત પૂરી થશે તેવી ધારણા રાખીને બુકિંગ ન કરવું જોઈએ.

Adverse પોલીસ રિપોર્ટ એ અંતિમ નકારનો આદેશ નથી. RPO નોટિસની સમયમર્યાદામાં સ્થિતિ અને પુરાવા રજૂ કરો; તમે પુનઃમૂલ્યાંકન (reassessment) અથવા ગૌણ ચકાસણી (secondary verification) ની માંગણી કરી શકો છો. ફોજદારી કેસ સંબંધિત યોગ્ય કોર્ટ પરવાનગી અને બાંયધરીને RPO લાગુ નિયમો હેઠળ ધ્યાનમાં લેશે, પરંતુ જો સરનામું/ઓળખ અથવા અન્ય કોઈ સ્વતંત્ર વાંધો હોય, તો તેનો અલગ ઉકેલ આપવો પડશે. જો પાસપોર્ટ રદ (revocation) અથવા જપ્ત (impounding) કરવાનો ઔપચારિક નકારનો આદેશ મળે, તો કારણો અને સંદેશાવ્યવહારની તારીખ સુરક્ષિત રાખો. પાસપોર્ટ એક્ટની કલમ 11 હેઠળના યોગ્ય આદેશો પર અપીલ અને Passport Seva માં ‘Log Appeal’ વિકલ્પ ઉપલબ્ધ છે. લાગુ મર્યાદા, ફી અને આદેશ-વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા તાત્કાલિક તપાસો. સામાન્ય ફરિયાદ નોંધાવવાથી અપીલની સમયમર્યાદા રોકાઈ જશે તેવી ખાતરી ન રાખી શકાય. જરૂર પડ્યે વકીલની મદદથી યોગ્ય ન્યાયિક ઉપાય મેળવો.

મહત્વપૂર્ણ સલાહ અને વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

સલાહ

• તમારા કેસોની તારીખવાર ટૂંકી સૂચિ બનાવો.
• ફોર્મ, પોલીસ વેરિફિકેશન અને બાંયધરીમાં હંમેશા સાચી માહિતી આપો.
• ‘ખોટી FIR’ નો બચાવ કોર્ટમાં કરો; પાસપોર્ટ દસ્તાવેજોમાં કેસ છુપાવશો નહીં.
• પરવાનગી મળ્યા પછી પણ જામીન, મુસાફરી અને પાસપોર્ટ જમા કરાવવાની શરતો ફરીથી વાંચો.
• પાસપોર્ટ, વિઝા અને ભારતમાંથી પ્રસ્થાનની મંજૂરી એ અલગ બાબતો છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

શું FIR નોંધાતાની સાથે જ પાસપોર્ટ હંમેશા રદ થઈ જાય છે?

ના, માત્ર FIR નોંધાવવી એ હંમેશા પાસપોર્ટ રદ કરવાનું કારણ નથી. પોલીસ તપાસ અને કોર્ટ દ્વારા કેસનું સંજ્ઞાન લેવા વચ્ચે તફાવત છે. અન્ય કાનૂની અવરોધો અથવા આદેશો પણ ધ્યાનમાં લેવાશે.

શું નિર્દોષ સાબિત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી ફરજિયાત છે?

દરેક કિસ્સામાં નહીં. સંબંધિત કોર્ટના આદેશ અને GSR 570(E) હેઠળ શરતી માર્ગ હોઈ શકે છે.

શું કોર્ટના NOC થી દસ વર્ષની માન્યતા નિશ્ચિત છે?

ના. કોર્ટનો આદેશ, પાસપોર્ટની માન્યતા અને કેસના તથ્યો નિર્ણાયક છે. 2025 નો સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો સાર્વત્રિક ગેરંટી નથી.

શું પાસપોર્ટ મળ્યા પછી તરત જ વિદેશ જઈ શકાય છે?

જો મુસાફરી પ્રતિબંધ (travel restriction) અથવા અગાઉથી પરવાનગી (prior permission) ની શરત હોય, તો તેનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.

શું Adverse પોલીસ રિપોર્ટનો અર્થ અરજી રદ થઈ ગઈ?

ના. સ્થિતિ, RPO નોટિસ અને RPO ના નિર્ણયની ચકાસણી કરો. લેખિત જવાબ અને ઔપચારિક આદેશ પર યોગ્ય પગલાં લઈ શકાય છે.

સંદર્ભ

• પાસપોર્ટ એક્ટ, 1967 — સત્તાવાર કાયદો
• સુપ્રીમ કોર્ટ: Mahesh Kumar Agarwal, 19 ડિસેમ્બર 2025
• MEA OM: ફોજદારી કોર્ટમાં પેન્ડિંગ પાસપોર્ટ અરજીઓ
• Passport Seva: સત્તાવાર GSR બાંયધરી
• કર્ણાટક હાઈકોર્ટ: FIR/સંજ્ઞાન સ્પષ્ટતા, 25 એપ્રિલ 2026
• Passport Seva: અપીલ FAQ

અસ્વીકરણ: આ માહિતી ભારતમાં પાસપોર્ટ સંબંધિત સામાન્ય કાનૂની માર્ગદર્શન માટે છે. કેસની સ્થિતિ, જામીન/કોર્ટના આદેશો અને પાસપોર્ટ પ્રક્રિયાના આધારે વ્યક્તિગત સલાહ લેવી જોઈએ.