સૌ પ્રથમ શું સમજવું જોઈએ?
કોર્ટનું સમન એ અદાલત દ્વારા કોઈ વ્યક્તિને હાજર થવા અથવા સૂચવેલ કાર્યવાહી કરવા માટેનો આદેશ છે. તેમાં અદાલતનું નામ, કેસ નંબર, તમારી ભૂમિકા, તારીખ અને દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની શરતોનો ઉલ્લેખ હોય છે. દીવાની કેસના પ્રતિવાદી, ફોજદારી કેસના આરોપી અને સાક્ષીની જવાબદારીઓ અલગ-અલગ હોય છે. તેથી, તમારી ભૂમિકા ઓળખવી મહત્વપૂર્ણ છે. કેસની સ્થિતિ eCourts સેવા, સંબંધિત અદાલતના પોર્ટલ અથવા અદાલતની રજિસ્ટ્રીમાંથી ચકાસી શકાય છે. ઇન્ટરનેટ પર રેકોર્ડ તરત ન દેખાય તો પણ સમન નકલી સાબિત થતો નથી; અપડેટમાં વિલંબ થઈ શકે છે.
કોઈ અજાણ્યા કોલરને વોરંટ રદ કરવાના નામે પૈસા, OTP કે ઓળખના દસ્તાવેજો ન મોકલો. વકીલની કાનૂની નોટિસ, બેંકનો રિકવરી સંદેશ, પોલીસ નોટિસ અને કોર્ટના સમન અલગ દસ્તાવેજો છે. દરેક ધમકીભર્યા સંદેશને કોર્ટનો આદેશ ન માનો. બીજી તરફ, ખોટા આરોપો છતાં અસલી સમનને અવગણશો નહીં.
સમન લેવાનો ઇનકાર કરવાથી શું થાય?
સమన్ લેવાનો ઇનકાર કરવો કે તેના પર સહી ન કરવી એ આપોઆપ અદાલતી કાર્યવાહી રોકતું નથી. સેવા કાયદેસર રીતે પૂરતી થઈ છે કે નહીં, તે અદાલત સંબંધિત નિયમો અને રેકોર્ડ જોઈને નક્કી કરે છે. ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS), 2023 મુજબ, ફોજદારી સમનની વ્યક્તિગત સેવા, વ્યક્તિ ન મળે તો પુખ્ત કુટુંબના સભ્ય દ્વારા સેવા અને ચોંટાડવાની પ્રક્રિયાના નિયમો છે. દરેક પદ્ધતિની શરતો અલગ છે.
દીવાની મુકદ્દમામાં CPC, અદાલતના નિયમો અને સેવા સંબંધિત આદેશો મહત્વપૂર્ણ છે. સમન લેવાનો ઇનકાર, ખોટું સરનામું, પ્રોસેસ સર્વરનો અહેવાલ અને વૈકલ્પિક સેવાની મંજૂરીની અસર અલગ હોઈ શકે છે. જો સરનામું ખોટું હતું અથવા દસ્તાવેજ ખરેખર મળ્યો ન હતો, તો તેનો યોગ્ય રેકોર્ડ રાખો. ખોટી રીતે ન મળ્યાની કહાણી બનાવવી એ કાયદેસર બચાવ નથી. BNSSમાં ઇલેક્ટ્રોનિક સમનના પણ નિયમો છે, પરંતુ તેની નિર્ધારિત પદ્ધતિ, પ્રમાણીકરણ અને નિયમો તપાસવા જરૂરી છે.
દીવાની કેસમાં ગેરહાજરીના પરિણામો
જો પૂરતી સેવા છતાં પ્રતિવાદી હાજર ન થાય, તો અદાલત એકતરફી (ex parte) સુનાવણી કરી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે અદાલત તેની ભાગીદારી વિના વાદીનો પક્ષ સાંભળી શકે છે. જો વાદી પોતે ગેરહાજર હોય તો કેસ રદ પણ થઈ શકે છે. સાક્ષીની ગેરહાજરી કે વ્યક્તિગત હાજરીના વિશેષ આદેશની અવગણનાને સામાન્ય પ્રતિવાદીની ગેરહાજરી સમાન ન ગણવી.
સమన్નો જવાબ આપવા માટે વકીલની હાજરી અને નિર્ધારિત સમયમાં લેખિત જવાબ દાખલ કરવો જરૂરી હોઈ શકે છે. દીવાની, વાણિજ્યિક અને અન્ય વિશેષ કાર્યવાહીમાં સમયમર્યાદા અલગ હોઈ શકે છે. જો એકતરફી આદેશ કે ડિગ્રી થઈ ગઈ હોય, તો તેને રદ કરવા અથવા અન્ય યોગ્ય પડકાર શક્ય છે. તેના આધારો, સમયમર્યાદા અને કેસનો તબક્કો મહત્વપૂર્ણ છે.
ફોજદારી કેસમાં વોરંટ ક્યારે ઇશ્યૂ થઈ શકે?
BNSSની કલમ 90 મુજબ, અદાલત નિર્ધારિત સંજોગોમાં કારણો નોંધીને સમનના બદલે અથવા વધારામાં વોરંટ ઇશ્યૂ કરી શકે છે. આમાં વ્યક્તિના ભાગી જવાની આશંકા, સમનનું પાલન ન કરવું, અથવા પૂરતી સેવા પછી યોગ્ય કારણ વિના ગેરહાજર રહેવું શામેલ હોઈ શકે છે. દરેક પરિસ્થિતિની કાયદાકીય શરત તપાસવી જરૂરી છે.
વોરંટ વ્યક્તિને અદાલત સમક્ષ હાજર કરાવવાનું સાધન છે; તે ગુનો સાબિત કરવાનો નિર્ણય નથી. BNSSની કલમ 72 મુજબ, વોરંટ રદ થાય ત્યાં સુધી અથવા અમલ થાય ત્યાં સુધી અસરકારક રહે છે. ફક્ત આગામી તારીખ આવવાથી તે સમાપ્ત થઈ જતું નથી.
જામીનપાત્ર અને બિન-જામીનપાત્ર વોરંટનો તફાવત
જે વોરંટમાં નિર્ધારિત સુરક્ષા પર મુક્તિની દિશા આપવામાં આવી હોય, તેને સામાન્ય રીતે જામીનપાત્ર વોરંટ કહેવાય છે. બિન-જામીનપાત્ર વોરંટમાં આવી મુક્તિની દિશા હોતી નથી. ગુનાના જામીનપાત્ર કે બિન-જામીનપાત્ર વર્ગીકરણ સાથે આને ભેળવવું નહીં.
સુપ્રીમ કોર્ટે Satender Kumar Antil v CBI કેસમાં ધરપકડ અને હાજરી સુનિશ્ચિત કરવાની પ્રક્રિયા પર ચર્ચા કરી છે. બિન-જામીનપાત્ર વોરંટનો યાંત્રિક ઉપયોગ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર બિનજરૂરી પ્રતિબંધ યોગ્ય નથી માનવામાં આવતા.
વાસ્તવિક મુશ્કેલી હોય તો હાજરીમાંથી છૂટ કેવી રીતે માંગવી?
બીમારી, બીજી અદાલતની તારીખ અથવા અન્ય વાસ્તવિક અવરોધ હોય તો વકીલને સુનાવણી પહેલાં જાણ કરો. યોગ્ય દસ્તાવેજો આપીને જરૂરી છૂટછાટ અથવા સ્થગિતતા માટે અરજી કરો. BNSSની કલમ 228 મુજબ, અમુક સંજોગોમાં આરોપીની વ્યક્તિગત હાજરીમાંથી છૂટ આપી શકાય છે અને વકીલ દ્વારા હાજરીની મંજૂરી મળી શકે છે.
ખોટા મેડિકલ સર્ટિફિકેટ, ખોટા પ્રવાસના વિવરણ કે ખોટા સોગંદનામા ન આપો. આવું વર્તન વધારાની કાનૂની મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ઉદ્ઘોષણા અને કુર્કી આપોઆપ નથી થતી
BNSSની કલમ 84 મુજબ, વ્યક્તિના ભાગી જવા કે છુપાઈ જવાના કારણોસર વોરંટનો અમલ ન થઈ રહ્યો હોય તો અદાલત ઉદ્ઘોષણા (proclamation) જારી કરી શકે છે. આમાં નિર્ધારિત સ્થળ અને સમયે હાજર થવાનો આદેશ હોય છે. કલમ 85 સંપત્તિની કુર્કી (attachment) સંબંધિત છે.
દરેક ગેરહાજરી પર કુર્કી થાય તેવું નથી. વોરંટ કે ઉદ્ઘોષણા પછી સંપત્તિ છુપાવવી કે દેખાવપૂરતું હસ્તાંતર કરવું એ ઉકેલ નથી. વાસ્તવિક આદેશ અને માલિકીના કાગળો સાથે કાયદેસર વાંધો કે અન્ય ઉપાયો સમજો.
CrPC કે BNSS: કયો કાયદો લાગુ પડશે?
BNSS 1 જુલાઈ 2024 થી લાગુ થયું છે, પરંતુ તેની કલમ 531 હેઠળ જૂના CrPC હેઠળની પેન્ડિંગ કાર્યવાહી માટે જોગવાઈઓ છે. ફક્ત ગુનાની તારીખ કે નોટિસની તારીખ જોઈને કાયદો નક્કી ન કરી શકાય. FIR, અગાઉની કાર્યવાહી અને આદેશો જોઈને વકીલની મદદથી યોગ્ય કાયદો નક્કી કરવો જોઈએ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- સమన్ લેવાનો ઇનકાર કરવાથી કેસ અટકી જશે?
ના. લાગુ નિયમો અનુસાર, ઇનકાર અને સેવાના રેકોર્ડ પૂરતી સેવાના આધાર બની શકે છે. જો વાસ્તવિક ખામી હોય તો યોગ્ય પુરાવા સાથે અદાલતમાં રજૂ કરો. - એક તારીખ ચૂકી જવાથી ધરપકડ નિશ્ચિત છે?
આવો સાર્વત્રિક નિયમ નથી. ફોજદારી અદાલત કાયદાકીય શરતો પર વોરંટ જારી કરી શકે છે; દીવાની કેસ એકતરફી ચાલી શકે છે. તાત્કાલિક આદેશ તપાસો. - શું વકીલને મોકલવા હંમેશા પૂરતું છે?
ના. તે તમારી ભૂમિકા, લાગુ નિયમો અને વ્યક્તિગત હાજરીના નિર્દેશ પર આધાર રાખે છે. જરૂર જણાય તો છૂટછાટ માંગો અને મંજૂરીની પુષ્ટિ કરો. - શું ઇલેક્ટ્રોનિક સમન માન્ય હોઈ શકે?
હા, લાગુ કાયદાકીય વ્યવસ્થામાં હોઈ શકે છે. જારી કરનાર અદાલત, કેસ, પ્રમાણીકરણ અને સેવા પદ્ધતિ તપાસો. - શું ગેરહાજરી પર તરત બધી સંપત્તિ કુર્ક થઈ જશે?
ના. ઉદ્ઘોષણા અને કુર્કી માટે અલગ શરતો અને આદેશો જરૂરી છે. નિર્દિષ્ટ સંજોગોમાં સાથે-સાથે આદેશ શક્ય છે, તેથી નક્કી કરેલી રાહ જોવાની અવધિની અફવા પર વિશ્વાસ ન કરો.
નિષ્કર્ષ
કોર્ટના સમન, પ્રાપ્ત થયેલ પરબીડિયું કે ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશ, કેસ નંબર, તારીખ અને જૂના આદેશો એક ફાઇલમાં સુરક્ષિત રાખો. વકીલનો સમયસર સંપર્ક કરીને જાણો કે કોણ હાજર રહેશે અને શું જવાબ દાખલ કરવાનો છે. વાસ્તવિક મુશ્કેલી હોય તો યોગ્ય દસ્તાવેજો સાથે રાહત માંગો. અરજીની રસીદ અને અદાલતનો નિર્ણય સુરક્ષિત રાખો. વોરંટ હોય તો હાજરી, વોરંટ પાછો ખેંચવા અને જામીન જેવા પ્રશ્નો માટે યોગ્ય સલાહ લો.
