वडिलांच्या संमतीशिवाय मुलाचा पासपोर्ट कसा मिळवायचा: सिंगल मदरसाठी संपूर्ण मार्गदर्शन

वडिलांच्या संमतीशिवाय मुलाचा पासपोर्ट: सिंगल मदरसाठी संपूर्ण मार्गदर्शन

तुमचे मूल तुमच्यासोबत राहते, तुम्ही त्याच्या शिक्षणाची आणि खर्चाची जबाबदारी घेता, पण वडिलांकडून पासपोर्टसाठी संमती मिळत नाही किंवा त्यांचा संपर्क नाही. अशा परिस्थितीतही मुलाचा पासपोर्ट मिळवणे शक्य आहे. पासपोर्ट सेवा केंद्रांमध्ये (Passport Seva Kendra – PSK) एका पालकांची संमती न मिळाल्यास Annexure C चा पर्याय उपलब्ध आहे. यासाठी योग्य कारण, आवश्यक कागदपत्रे आणि कायदेशीर स्थिती समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. हा लेख अल्पवयीन मुलांच्या नवीन पासपोर्टसाठी किंवा पासपोर्ट पुन्हा जारी करण्यासाठी (reissue) अर्ज करण्यावर केंद्रित आहे. परदेशातील अर्ज, दत्तक घेणे, पालकत्व किंवा जन्मापासून नागरिकत्व यांसारख्या प्रकरणांमध्ये वेगळी कागदपत्रे लागू होऊ शकतात.

आजची चेकलिस्ट: काय तयारी करावी?

• मुलाचे जन्माचे प्रमाणपत्र, सध्याचा पत्ता आणि पालकांचे रेकॉर्ड्स गोळा करा.
• तुमची सध्याची स्थिती स्पष्ट करा – विभक्त राहणे, घटस्फोट, प्रलंबित कायदेशीर प्रकरण किंवा दुसऱ्या पालकांचे निधन.
• पालकत्व (custody), भेटीचे अधिकार (visitation rights) आणि प्रवासासंबंधीचे सर्व न्यायालयीन आदेश तपासा.
• पासपोर्ट सेवा (Passport Seva) वेबसाइटवरील Annexure C/D आणि ‘डॉक्युमेंट ॲडव्हायझर’ (Document Advisor) तपासा.
• संमती न मिळण्याचे खरे कारण आणि उपलब्ध पुरावे तयार ठेवा.
• Annexure C आणि पालकत्वाच्या स्थितीचा अभ्यास करा; पासपोर्ट मिळणे आणि परदेश प्रवासाची परवानगी या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

Annexure C काय आहे आणि कोणता फॉर्म वापरावा?

पासपोर्ट सेवा वेबसाइटवर उपलब्ध असलेल्या Annexures नुसार, Annexure C हा अल्पवयीन मुलांच्या अर्जासाठी आहे, ज्यात एका पालकांची संमती मिळालेली नाही. Annexure D हा अल्पवयीन पासपोर्टसाठी पालकांचे घोषणापत्र (declaration) असलेला वेगळा फॉर्म आहे. जुन्या ब्लॉगमध्ये Annexure G/H चा उल्लेख दिसू शकतो, परंतु नेहमी अधिकृत वेबसाइटवरील नवीनतम फॉर्म वापरावा. सामान्य NOC (No Objection Certificate) पत्र Annexure C चा पर्याय नाही. अधिकृत Annexure C एका साध्या कागदावर असतो. यात संमती न मिळण्याचे कारण, पालकांचा तपशील, मुलाची काळजी आणि प्रत्यक्ष ताबा (physical custody) याबद्दल घोषणा समाविष्ट असते. जी माहिती तुमच्या परिस्थितीला लागू होत नाही, त्यावर सही करू नका. जर पालकत्व सामायिक किंवा वादग्रस्त असेल, तर अंदाजे फॉर्म भरण्याऐवजी पासपोर्ट कार्यालयाकडून (Regional Passport Office – RPO) लेखी मार्गदर्शन घ्या. आम्ही येथे अधिकृत घोषणापत्राऐवजी नवीन ‘कायदेशीर शपथपत्र’ (legal affidavit) तयार करून देत नाही. अधिकृत PDF डाउनलोड करून काळजीपूर्वक वाचा आणि सध्याचा आवृत्ती वापरा. जर अधिकाऱ्यांनी अतिरिक्त प्रमाणीकरण (attestation) मागितले, तर त्यांची आवश्यकता स्पष्टपणे विचारा. स्वतःहून स्टॅम्प पेपर खरेदी करणे किंवा एजंटला ‘NOC बनवण्यासाठी’ पैसे देणे ही प्रमाणित प्रक्रिया नाही.

विभक्त राहणाऱ्या माता, घटस्फोट आणि पालकत्व विवादात काय फरक आहे?

घटस्फोटाचा अंतिम आदेश (divorce decree) नसला तरी सिंगल-पालक अर्ज फेटाळले जात नाहीत. पासपोर्ट मॅन्युअलमध्ये विभक्त पालकांसाठी Annexure C स्वीकारण्याची तरतूद आहे. परंतु, विभक्त राहणे आणि कायदेशीर घटस्फोट या एकच गोष्टी नाहीत. तुमच्या ऑनलाइन अर्जात आणि पत्रात विचारलेल्या प्रश्नांची अचूक उत्तरे द्या; विवाहित असल्यास सोयीसाठी घटस्फोटित (divorced) असे लिहू नका. जर घटस्फोट किंवा पालकत्वाचे कायदेशीर प्रकरण चालू असेल किंवा कोणताही आदेश असेल, तर ते सोबत ठेवा. एकल पालकत्व (sole custody), भेटीचे अधिकार आणि पासपोर्ट/प्रवासावरील बंदी यांचा अर्जावर वेगळा परिणाम होतो. Annexure C मध्ये या परिस्थितींसाठी वेगवेगळे पर्याय आणि आवश्यक पुरावे आहेत; भेटीचे अधिकार किंवा प्रतिबंधात्मक आदेश (prohibitory order) असलेल्या प्रकरणांना केवळ ‘वडील सोबत राहत नाहीत’ असे सांगून लपवणे योग्य नाही. आदेशात बदल हवा असल्यास संबंधित न्यायालयाकडून मार्गदर्शन घ्या. जर दुसऱ्या पालकाने जाणूनबुजून संमती देण्यास नकार दिला असेल, तर उपलब्ध संदेश, ईमेल किंवा पत्रे पुरावा म्हणून ग्राह्य धरली जाऊ शकतात. जर दुसऱ्या पालकाचा ठावठिकाणा खरोखर अज्ञात असेल, तर तीच माहिती आणि योग्य रेकॉर्ड सादर करा. एकाच वेळी ‘संपर्कात नाही’ आणि ‘काल संमती देण्यास नकार दिला’ असे लिहिणे विरोधाभासी ठरू शकते. पासपोर्ट जारी करणारा अधिकारी पुराव्यांची पर्याप्तता तपासेल.

परिस्थितीनुसार अर्ज कसा तयार करावा?

• अविवाहित सिंगल मदर (Unwed single mother): या विशेष श्रेणीसाठी अधिकृत मार्गदर्शनाचे पालन करा; जन्माची नोंद आणि पालकांचे नाव यासंबंधीची माहिती तपासा.
• विभक्त पण घटस्फोटित नाही (Separated but not divorced): विभक्त राहण्याचे योग्य कारण आणि संमती न मिळवण्यामागील उपलब्ध आधार सादर करा.
• घटस्फोटित (Divorced): घटस्फोटाचा अंतिम आदेश आणि पालकत्व/भेटीच्या अटी सोबत ठेवा.
• प्रलंबित कायदेशीर प्रकरण (Pending case): याचिका आणि सर्व अंतरिम/अंतिम आदेश सादर करा.
• दुसरा पालक मृत (Other parent deceased): मृत्यूचे प्रमाणपत्र आणि संबंधित घोषणापत्रांची चेकलिस्ट घ्या; हे संमती नाकारण्यापेक्षा वेगळे आहे.

वडिलांच्या NOC शिवाय त्यांचे नाव अर्जातून काढता येते का?

संमती मिळणे आणि पालकाचे नाव अर्जात नोंदवणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. पासपोर्ट सेवेच्या विशेष अल्पवयीन मार्गदर्शिकेत विभक्त पालकांच्या मुलांमध्ये, विभक्त राहणाऱ्या पालकाचे नाव देण्याबद्दल सांगितले आहे, तर अविवाहित सिंगल पालकांच्या प्रकरणांसाठी वेगळी व्यवस्था आहे. केवळ संमती न मिळाल्याच्या कारणास्तव नाव वगळण्याचा किंवा सावत्र वडिलांचे नाव आपोआप जोडण्याचा दावा करू नका. जर जन्माचे प्रमाणपत्र, शाळेचे रेकॉर्ड आणि जुन्या पासपोर्टमध्ये नावे वेगळी असतील, तर प्रथम विसंगतींची यादी तयार करा. केवळ नवीन पासपोर्ट मिळवण्यासाठी जन्माचा रेकॉर्ड बदलणे हा उपाय नाही. नाव वगळण्याची किंवा बदलण्याची विनंती स्वतंत्रपणे स्पष्ट करा आणि लागू असलेल्या कागदपत्रांच्या आधाराबद्दल अधिकाऱ्यांकडून विचारा. विवाहित पालकांच्या श्रेणीत स्वतःला अविवाहित घोषित करणे ही चुकीची माहिती ठरेल.

सत्य: वडिलांची NOC नसणे म्हणजे पासपोर्ट नाकारणे नव्हे

दिल्ली उच्च न्यायालयाने Jasmine Jangra वि. Union of India, W.P.(C) 6124/2025, दिनांक 21 मे 2026 रोजी दिलेल्या निकालात वडिलांची NOC/सही नसणे हे पासपोर्ट नाकारण्याचे एकमेव कायदेशीर कारण मानले नाही आणि निर्धारित घोषणापत्राचे महत्त्व स्पष्ट केले. न्यायालयाने त्याच अल्पवयीन मुलीच्या पासपोर्टसाठी 30 दिवसांची मुदत दिली. हा प्रत्येक अर्जदारासाठी प्रक्रिया पूर्ण करण्याची अंतिम मुदत किंवा प्रत्येक पालकत्व विवादासाठी सरसकट आदेश नाही. या निकालाचा व्यावहारिक अर्थ असा आहे की केवळ ‘वडिलांची सही आणा’ या आक्षेपावर तुम्ही Annexure C आणि तुमच्या परिस्थितीचा विचार करण्याची मागणी करू शकता. तरीही, अस्तित्वात असलेला आदेश, नागरिकत्व, ओळख किंवा इतर कायदेशीर अडथळे तपासले जातील. दुसऱ्या पालकाला नोटीस किंवा पडताळणी केली जाऊ शकते; त्याला विरोध करणे नेहमीच मंजुरी किंवा नकार ठरत नाही.

कागदपत्रे, ऑनलाइन अर्ज आणि PSK भेटीचा क्रम

1. प्रथम अधिकृत ‘डॉक्युमेंट ॲडव्हायझर’ (Document Advisor) मध्ये अल्पवयीन, नवीन/पुन्हा जारी करणे आणि तुमच्या परिस्थितीनुसार चेकलिस्ट मिळवा.
2. जन्मतारीख आणि पत्त्याचा पुरावा हे महत्त्वाचे आधार आहेत; अल्पवयीन मुलाच्या पत्त्यासाठी पालकांच्या नावाचा स्वीकार्य दस्तऐवज वापरला जाऊ शकतो.
3. पालकांचे पासपोर्ट असल्यास, संबंधित मूळ प्रती/नकला आणि पासपोर्ट क्रमांकांची माहिती चेकलिस्टनुसार ठेवा.
4. पालकत्व/मृत्यू/कायदेशीर पालकत्वाचे कागदपत्र आणि संमती नकार दर्शवणारे रेकॉर्ड्स परिस्थितीनुसार जोडा.
5. स्व-घोषणापत्र (Self-declaration) किंवा सामान्य पत्त्याचे शपथपत्र (address affidavit) हे प्रत्येक स्वीकार्य पत्त्याच्या पुराव्याचा पर्याय नाहीत.
6. शाळेचे कागदपत्र, आधार कार्ड किंवा जन्माचे प्रमाणपत्र कोणत्या उद्देशासाठी स्वीकारले जाते, हे पोर्टलवरील चेकलिस्टनुसार ठरवा.
7. मूळ कागदपत्रे आणि स्व-प्रमाणित प्रती (self-attested copies) तयार ठेवा.
8. अधिकृत पासपोर्ट सेवा पोर्टलवर अल्पवयीन मुलाच्या अचूक तपशीलांसह नवीन/पुन्हा जारी करण्याचा अर्ज निवडा.
9. पालक/कायदेशीर पालक आणि न्यायालयीन प्रकरणांशी संबंधित प्रश्न सत्यतेने भरा; चुकीच्या उत्तरांच्या आधारावर भेट (appointment) घेऊ नका.
10. ARN/अर्ज पावती आणि भेटीचे तपशील सुरक्षित ठेवा.
11. ‘फी कॅल्क्युलेटर’ (Fee Calculator) वापरून सध्याचे शुल्क तपासा; जुन्या ब्लॉगवरील रकमेनुसार पेमेंट योजना बनवू नका.
12. PSK/POPSK मध्ये मुलाची आणि अर्ज करणाऱ्या पालकांची उपस्थिती तसेच मूळ कागदपत्रांची आवश्यकता याबद्दल आगाऊ पुष्टी करा.
13. भेटीनंतर फाइल क्रमांक, कागदपत्रांवरील आक्षेप आणि पुढील कार्यवाहीची तारीख नोंदवून घ्या.

तात्काळ (Tatkaal) वगळण्यांमध्ये Annexure C असलेले अल्पवयीन अर्ज आणि काही सिंगल-पालक श्रेणींचा समावेश होतो. त्यामुळे ‘तातडीने अर्ज केल्यास पासपोर्टची खात्री’ असे आश्वासन विश्वासार्ह नाही. प्रवासाची निकड असल्यास, वास्तविक वैद्यकीय/शैक्षणिक कागदपत्रांसह अधिकाऱ्यांकडून उपलब्ध प्रक्रियेबद्दल विचारा; नॉन-रिफंडेबल बुकिंग करण्यापूर्वी जोखीम वाढू शकते.

RPO ने केवळ वडिलांची NOC मागितल्यास लेखी उत्तर कसे द्यावे?

काउंटरवर वाद घालण्याऐवजी, कोणत्या कागदपत्राची, कलमाची किंवा तथ्याची कमतरता आहे हे विचारा. विशिष्ट कमतरता आणि त्याच्या कायदेशीर आधाराबद्दल लेखी उत्तर मागा. केवळ तोंडी नकार दिल्याने अर्ज प्रलंबित आहे, कागदपत्रे मागितली आहेत की औपचारिक नकार आदेश झाला आहे, हे स्पष्ट होत नाही. या प्रत्येक परिस्थितीत पुढील पावले वेगळी असतात.

अर्जावर विचार करण्यासाठी कव्हरिंग लेटर

प्रति,
प्रादेशिक पासपोर्ट अधिकारी,
[क्षेत्र]

विषय: अल्पवयीन पासपोर्ट अर्ज [ARN/File No.] – एका पालकांची संमती उपलब्ध नसताना विचार करण्याची विनंती

महोदय/महोदया,

मी [तुमचे नाव], अल्पवयीन [मुलाचे नाव, जन्मतारीख] यांची आई/वडील/कायदेशीर पालक आहे. मूल [तुमची काळजी/पालकत्वाची स्थिती] मध्ये राहते. दुसऱ्या पालकांची संमती [खरे कारण] मुळे उपलब्ध नाही. मी सध्याचे निर्धारित घोषणापत्र आणि लागू असलेले रेकॉर्ड्स सोबत जोडले आहेत.

न्यायालयीन कार्यवाही/आदेशांची स्थिती: [संपूर्ण अचूक तपशील; संबंधित प्रती जोडा].

कृपया अधिकृत Annexure C आणि लागू असलेल्या सिंगल-पालक/अल्पवयीन मार्गदर्शिकानुसार अर्जावर विचार करावा. जर कोणतीही कमतरता किंवा इतर कायदेशीर आवश्यकता असेल, तर विशिष्ट कमतरता आणि लागू असलेले कलम लेखी स्वरूपात कळवावे.

ही विनंती पालकत्व, भेटीचे अधिकार किंवा प्रवासासंबंधीच्या न्यायालयीन आदेशात बदल करण्याची मागणी करत नाही.

आपला विश्वासू,
[तुमचे नाव]
[संपर्क क्रमांक]
[ईमेल आयडी]

संलग्नक: ARN/पावती, मुलाचे जन्माचे/पत्त्याचे प्रमाणपत्र, घोषणापत्र आणि संबंधित रेकॉर्ड्स

प्रलंबित फाइलवर पाठपुरावा/तक्रार

विषय: फाइल [क्रमांक] – अल्पवयीन पासपोर्ट अर्जावरील प्रलंबित आक्षेपाची लेखी स्थिती

महोदय/महोदया,

अर्ज [दिनांक] रोजी सादर करण्यात आला. [दिनांक] रोजी [अचूक आक्षेप] कळवण्यात आला. मी [दिनांक] रोजी [कागदपत्रे/प्रतिनिधित्व] सादर केले, ज्याची पावती/संदर्भ क्रमांक [क्रमांक] आहे.

कृपया कळवावे की कोणती विशिष्ट कमतरता बाकी आहे, कोणत्या प्रक्रियेची प्रतीक्षा आहे आणि पुढे मला काय करावे लागेल. जर निर्णय झाला असेल, तर तर्कसंगत लेखी आदेश/संवाद उपलब्ध करून द्यावा.

आपला नम्र,
[तुमचे नाव]
[संपर्क क्रमांक]
[दिनांक]

संबंधित पावत्या

हे नमुने अधिकृत Annexure C/D नाहीत. पासपोर्ट सेवा तक्रार निवारण मार्ग (grievance route) किंवा सत्यापित RPO संपर्काद्वारे पाठवा; मुलाची संपूर्ण ओळख सोशल मीडियावर सार्वजनिक तक्रारीत टाकू नका. ट्रॅकिंग/सेवा विनंती क्रमांक ठेवा. राष्ट्रीय कॉल सेंटर 1800-258-1800 वरून स्थिती/प्रक्रिया मार्गदर्शन मिळू शकते, परंतु फोनवरील आश्वासन आदेशाचे स्वरूप घेत नाही.

तक्रार, अपील आणि परदेश प्रवासासाठी वेगळी परवानगी

कागदपत्रांमध्ये कमतरता असल्यास, सत्य सुधारणा आणि रेकॉर्ड्स सादर करून उत्तर द्या. प्रलंबित फाइलसाठी अधिकृत तक्रार निवारण आणि पाठपुरावा उपयुक्त आहे. औपचारिक नकार मिळाल्यास, लेखी आदेश घेऊन पासपोर्ट कायद्याच्या लागू अपील प्रक्रियेची, कालमर्यादेची आणि शुल्काची तपासणी करा. तक्रार पाठवल्याने अपीलची मुदत आपोआप थांबत नाही; प्रत्येक नकारावर केवळ नवीन अर्ज देणे हा योग्य मार्ग नाही. जर केवळ संमतीच्या कमतरतेमुळे अनुचित अडथळा कायम राहिला, तर रेकॉर्ड्ससह वकील/कायदेशीर मदतीद्वारे प्रशासकीय उपाय (administrative remedy) किंवा उच्च न्यायालयातील दिलासा (High Court relief) यांची व्यवहार्यता तपासा. न्यायालयातील दिलासा, खर्च आणि वेळ हे तथ्यांवर अवलंबून असतील. कोणत्याही ब्लॉगवरील निकालामुळे तुमच्या प्रकरणातील अस्तित्वात असलेला पालकत्व आदेश आपोआप संपुष्टात येत नाही. पासपोर्ट हे ओळख/प्रवासाचे दस्तऐवज आहे; त्यातून परदेशात स्थलांतर करणे किंवा दुसऱ्या पालकाचे भेटीचे अधिकार संपुष्टात आणण्याची परवानगी आपोआप मिळत नाही. कौटुंबिक न्यायालयाचे आदेश, परदेशी व्हिसा नियम, एअरलाइन/सीमाशुल्क दस्तऐवजीकरण आणि गंतव्यस्थानाच्या बाल-प्रवासाच्या आवश्यकता स्वतंत्रपणे तपासा. न्यायालयीन निर्बंधांविरुद्ध मुलाला घेऊन जाण्यासाठी किंवा तथ्ये लपवण्यासाठी या प्रक्रियेचा वापर करू नका.

महत्वाचा सल्ला

• प्रथम कागदपत्रे आणि पालकत्वाचा टाइमलाइन स्पष्ट करा.
• संमतीच्या कमतरतेचे कारण स्पष्ट करा, संबंधित आदेश लपवू नका आणि अधिकाऱ्यांकडून विशिष्ट लेखी उत्तर घ्या.
• वडिलांची NOC, वडिलांचे नाव वगळणे आणि परदेश प्रवासाची परवानगी या विनंत्या स्वतंत्रपणे मांडा.
• योग्य फाइलिंग आणि शांत लेखी पाठपुरावा मंजुरीची हमी देत नाही, परंतु अस्पष्ट आक्षेपांना उत्तर देण्यासाठी मदत करते.

FAQ: सिंगल मदर आणि मुलाचा पासपोर्ट

काय घटस्फोटाशिवाय अर्ज करणे शक्य आहे?

काही विभक्त पालकांच्या परिस्थितींमध्ये अधिकृत मार्गदर्शनानुसार अर्ज करणे शक्य आहे. योग्य तथ्ये आणि लागू घोषणापत्र सादर करा; पालकत्व/आदेशाची स्थिती स्वतंत्रपणे तपासा.

काय Annexure C पुरेसा आहे?

नाही. जन्माचा/पत्त्याचा पुरावा, लागू असलेले सहायक रेकॉर्ड्स आणि इतर आवश्यकता देखील तपासल्या जातील.

काय वडिलांचे नाव संमतीशिवाय काढता येते?

नावाची नोंदणी आणि संमती हे वेगळे मुद्दे आहेत. विवाहित/अविवाहित श्रेणी आणि अधिकृत नाव नियमांची तपासणी करा.

काय पालकत्वाचा आदेश अनिवार्य आहे?

प्रत्येक सिंगल-पालक प्रकरणात एकसारखा नियम नाही. आदेश असल्यास, तो सादर करा; वाद किंवा निर्बंध असल्यास, त्याचा परिणाम तपासा.

काय पासपोर्ट मिळाल्याने मुलाला परदेशात घेऊन जाता येते?

पासपोर्ट मिळणे हे पालकत्व/प्रवासावरील निर्बंध आणि गंतव्यस्थानाच्या आवश्यकतांपेक्षा वेगळे आहे. लागू परवानग्या आणि अटी प्रथम तपासा.

संदर्भ:
पासपोर्ट सेवा: वर्तमान Annexures
अधिकृत Annexure C PDF
पासपोर्ट मॅन्युअल: अल्पवयीन आणि सिंगल-पालक श्रेणी
पासपोर्ट सेवा: डॉक्युमेंट ॲडव्हायझर
तातडीच्या वगळण्या: अधिकृत चेकलिस्ट
पासपोर्ट सेवा: तक्रार निवारण
दिल्ली उच्च न्यायालयाचा निकाल: Jasmine Jangra, 21 मे 2026

अस्वीकरण: ही माहिती भारतासाठी सामान्य स्वरूपाची आहे, वैयक्तिक कायदेशीर सल्ला नाही. नागरिकत्व, पालकत्व, न्यायालयाचे आदेश आणि अर्जाचे तथ्य यानुसार प्रक्रिया बदलू शकते. तथ्यांची पडताळणी: 13 ऑक्टोबर 2026. पासपोर्ट मंजुरी किंवा निर्धारित वेळेत जारी करण्याची हमी नाही.