What is in this article?
- राग समय चक्र: आठ प्रहर आणि चार चित्रे
- राग समय चक्र म्हणजे काय?
- आठ प्रहर आणि २४ तासांचे विभाजन
- पहाटेचे राग: भैरव, अहीर भैरव आणि तोडी
- दुपार आणि संध्याकाळ: भीमपलासी, यमन, भूपाली
- रात्रीचे राग: दरबारी कानडा आणि मालकंस
- संधिप्रकाश राग आणि स्वरांचे वर्गीकरण
- मल्हार, बसंत आणि बहार: ऋतूंचे राग
- आजच्या काळात राग समय चक्राचा उपयोग
- Raag Samay Chakra प्रश्नोत्तरे
- एक दिवसात किती प्रहर असतात?
- भैरव कोणत्या वेळी गायला जातो?
- यमन रागाची वेळ कोणती?
- मालकंस आणि दरबारी कानडा कोणत्या वेळी?
- राग दुसऱ्या वेळी गायला तर चालतो का?
- निष्कर्ष
- Scholarly and learning references
थेट उत्तर: राग समय चक्र हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील राग आणि त्यांची परंपरागत गायनवेळ समजावते. आठ प्रहरांचा वापर अनेक शैक्षणिक तक्त्यांत होतो. भैरव पहाटे, भीमपलासी दुपारी, यमन संध्याकाळी आणि मालकंस उशिरा रात्री यांसारखी उदाहरणे लक्षात ठेवण्यास मदत करतात.
अद्ययावत: २१ नोव्हेंबर २०२६. या वेळा परंपरागत संदर्भ आहेत; सर्व कार्यक्रमांना लागू असलेली सक्ती नाही.
राग समय चक्र: आठ प्रहर आणि चार चित्रे




राग समय चक्र म्हणजे काय?
Raag Samay Chakra किंवा राग समय चक्र हे हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील राग कोणत्या वेळी गाण्याची किंवा वाजवण्याची परंपरा आहे हे दाखवणारे दृश्य मार्गदर्शन आहे. सामान्य अभ्यासात दिवस-रात्र मिळून आठ प्रहर मानतात आणि एका प्रहराचा कालावधी साधारण तीन तासांचा दाखवतात. त्यानुसार पहाटेचे, सकाळचे, दुपारचे, संध्याकाळचे आणि रात्रीचे राग अशी ओळख विद्यार्थ्यांना करून दिली जाते. रागाचा स्वरस्वभाव, परंपरा आणि श्रोत्यांची सांगीतिक अपेक्षा समजण्यासाठी हा दृष्टिकोन उपयुक्त ठरतो.
मात्र ही कोणतीही अशी वैज्ञानिक बंदी नाही की सकाळचा राग रात्री ऐकल्यास तो चुकीचा होतो. Pustakalayaच्या हिंदुस्थानी संगीतावरील लेखनात राग-वेळ संबंध ऐतिहासिक आणि शिकवण्याच्या परंपरेत विकसित झाल्याचे स्पष्ट केले आहे. विष्णू नारायण भातखंडे आणि इतर संगीत संशोधकांनी वेळेनुसार वर्गीकरण व्यवस्थित मांडण्यामध्ये महत्त्वाचा वाटा उचलला. या लेखातील चार चित्रांत वेळेचे चक्र, Morning–Night Raag Examples, Prahar Division आणि Traditional Time Theory शिकता येते. वेगवेगळ्या घराण्यांच्या मतभेदांनाही यात स्थान दिले पाहिजे.
आठ प्रहर आणि २४ तासांचे विभाजन
आठ प्रहरांचा एक सोपा अभ्यास-तक्ता चोवीस तासांचे साधारण तीन-तीन तासांच्या गटांत विभाजन करतो. अनेक चित्रांमध्ये सकाळी सहा वाजता दिवसाची सुरुवात धरून पुढे पहाट, सकाळ, दुपार, संधिप्रकाश, संध्याकाळ आणि मध्यरात्र असे भाग केले जातात. मात्र प्रत्यक्ष सूर्योदय आणि सूर्यास्ताचा वेळ ऋतू व ठिकाणानुसार बदलतो. म्हणून एकाच घड्याळातील वेळ मुंबई, दिल्ली आणि परदेशात सारख्या प्रकाश-स्थितीचे प्रतिनिधित्व करेलच असे नाही.
Prahar Division Chart वापरताना सर्वप्रथम त्यामागील संकल्पना समजून घ्या. दिवसभराचे चार आणि रात्रीचे चार असे आठ विभाग सहज लक्षात ठेवता येतात. काही गुरू परंपरागत वेळा घड्याळात सांगतात तर काही जण पहाट आणि संध्याकाळच्या नैसर्गिक बदलावर भर देतात. परीक्षेला बसताना आपल्या शिक्षकांनी दिलेली पद्धत वापरणे योग्य ठरेल. सर्वसाधारण माहिती लिहिताना “साधारण”, “परंपरेनुसार” आणि “अनेक संगीतपद्धतींमध्ये” असे स्पष्ट शब्द वापरा. त्यामुळे एका चित्रात सात आणि दुसऱ्यात सहा वाजता विभाग सुरू झाल्याने गैरसमज होणार नाही.
पहाटेचे राग: भैरव, अहीर भैरव आणि तोडी
राग भैरव हा पहाटे किंवा सकाळच्या सुरुवातीशी जोडला जाणारा प्रसिद्ध राग आहे. अहीर भैरव देखील अनेक अभ्यासक्रमांत Morning Raga म्हणून शिकवतात. मियाँ की तोडी साधारणपणे उशिरा सकाळच्या वेळेशी संबंधित मानली जाते. राग समय चक्राच्या Morning Sectionमध्ये ही नावे विद्यार्थ्यांना वर्गीकरण लक्षात ठेवण्यासाठी मदत करतात. तरीही या रागांचे स्वर, चलन आणि गाण्याची मांडणी वेगळी असते. एकाच वेळेशी संबंध असल्यामुळे त्यांची संगीतातील ओळख एक होऊ शकत नाही.
भैरव ऐकताना फक्त घड्याळ पाहू नका. त्याचा आरोह-अवरोह, पकड, महत्त्वाचे स्वर आणि स्वरांचा उपयोग शिकणेही आवश्यक आहे. रेकॉर्डिंगमध्ये एखाद्या कलाकाराने तो दुपारी सादर केला तर रागाची ओळख बदलत नाही. आधुनिक Concert आणि Music Workshopमध्ये कार्यक्रमाच्या वेळेनुसार राग निवडावे लागू शकतात. छापील Chart मार्गदर्शन करतो, पण राग समजण्यासाठी प्रत्यक्ष गायन ऐकणे आणि योग्य गुरुंचा अभ्यासक्रम पाहणे फार महत्त्वाचे आहे. चुकीच्या वेळेचा गैरसमज निर्माण करणारी कडक बंदी लावू नका.
दुपार आणि संध्याकाळ: भीमपलासी, यमन, भूपाली
भीमपलासी अनेक परंपरांत दुपारच्या रागांमध्ये मोजला जातो. यमन हा संध्याकाळ किंवा रात्रीच्या पहिल्या भागाशी जोडला जाणारा प्रसिद्ध राग आहे. भूपाली देखील अनेक अभ्यासतक्त्यांत संध्याकाळच्या गटात सापडतो. हे उदाहरण Morning–Evening Raag Chart समजून घेताना उपयुक्त आहेत. मात्र प्रत्येक पुस्तकात यमनसाठी एकच निश्चित सुरुवातीचा मिनिट किंवा भीमपलासीसाठी अचूक एकच तीन तासाचा विभाग दिलेला असेल असे नाही.
“यमन फक्त सात वाजून पाच मिनिटांनंतरच गावा” असा दावा करणे अयोग्य आहे. त्याची खरी ओळख स्वररचना आणि विशेष संगीत वाक्यांमुळे तयार होते. तसाच भीमपलासी हा केवळ दुपारी ऐकल्यास काम करतो असे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाही. रागाच्या भावविश्वाबद्दल सांस्कृतिक वर्णने असू शकतात, पण त्यांना वैद्यकीय उपचाराचा दावा समजू नये. गुरू, कार्यक्रम आणि परंपरा यांचे संदर्भ पाहून वेळेची माहिती वापरणे योग्य ठरते. विद्यार्थ्यांना विविध कलाकारांच्या ध्वनिमुद्रिका तुलना करण्याचा सल्ला देता येईल.
रात्रीचे राग: दरबारी कानडा आणि मालकंस
दरबारी कानडा आणि मालकंस हे रात्रीच्या उशिराच्या भागाशी संबंधित प्रसिद्ध राग आहेत. अनेक Samay Chakra Chartsमध्ये त्यांचा समावेश मध्यरात्रीच्या सुमारास किंवा Deep Night Groupमध्ये केला जातो. परंतु दोघांची स्वररचना, चलन आणि वाक्यरचना स्वतंत्र आहे. फक्त “रात्रीचे राग” असे म्हटल्यामुळे त्यांचे स्वर अथवा भाव एकत्र मिसळू नयेत. या दोन रागांच्या स्वतंत्र गायकांच्या ध्वनिमुद्रिका ऐकल्यास त्यांची ओळख अधिक चांगली होते.
काही इंटरनेट पोस्टमध्ये रात्रीचे राग अत्यंत अचूक १२:१५ ते २:४५ अशा संकुचित वेळेत मांडतात. वेगवेगळ्या संगीतग्रंथांत वेळेचे थोडे भिन्न संदर्भ सापडतात. म्हणून “अनेक घराण्यांत उशिरा रात्री” असे सांगणे अधिक विश्वासार्ह आहे. आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रम आणि आधुनिक रेकॉर्डिंगमध्ये सादरीकरणाचा वेळ बदलू शकतो. यामुळे मूळ रागाची किंमत कमी होत नाही. योग्य पारंपरिक संबंध समजून घेताना कलात्मक स्वातंत्र्यही लक्षात ठेवले पाहिजे.
संधिप्रकाश राग आणि स्वरांचे वर्गीकरण
संधिप्रकाश राग या संकल्पनेत सूर्योदय आणि सूर्यास्ताशी निगडित संक्रमणकालीन वेळांचा विचार होतो. काही संगीत अभ्यासक्रमांत कोमल रे, कोमल ध व इतर स्वरांच्या गटांद्वारे वेळेचे संबंध समजावले जातात. Pustakalayaच्या संगीत-सिद्धांतातील विवेचनात अशा रचनात्मक वर्गीकरणाचा उल्लेख आहे. मात्र एखाद्या रागाचे सात स्वर एका यादीत दिसले म्हणजे त्याची वेळ आपोआप एका गणिती सूत्राने ठरते असे सर्वच संगीतकार मानत नाहीत.
दोन रागांचा स्वरसमूह सारखा दिसू शकतो, पण त्यांची पकड, वादी-संवादी, विशिष्ट वाक्ये आणि स्वरांची मांडणी वेगळी असू शकते. म्हणून एका चित्रात प्रत्येक रागाला कायमचे निश्चित स्थान देणे हे एक सरलीकरण ठरते. वेगवेगळ्या गुरूंची वर्गीकरणे वाचताना त्यांची नावे नोंदवा. अशा अभ्यासातून विद्यार्थ्यांना संगीताचा इतिहास आणि प्रत्यक्ष परंपरेतील विविधता समजते. रंगीत घड्याळाचे आकर्षण उपयोगी असले तरी वास्तवातील मतभेद लपवणे योग्य नाही.
मल्हार, बसंत आणि बहार: ऋतूंचे राग
दिवसातील आठ प्रहरांबरोबरच हिंदुस्थानी संगीतामध्ये काही ऋतू-संबंधित राग देखील आहेत. मल्हार परिवाराचा संबंध पावसाळ्याशी, तर बसंत आणि बहार यांचा वसंत ऋतूशी जोडला जातो. संगीत आणि निसर्ग यांचे सांस्कृतिक नाते अशा संबंधातून लक्षात येते. मात्र वर्षभराचा ऋतुचक्र अभ्यास आणि एका दिवसाचा राग समय चक्र अभ्यास वेगळे आहेत. दोन्हींची माहिती एकाच चित्रात लिहिताना विभाग स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
मल्हार गाताच पाऊस पडतो असा दावा वैज्ञानिक पुरावा नसताना करणे अयोग्य आहे. त्याचप्रमाणे बसंत राग केवळ वसंत ऋतूतच गायलाच हवा, असा सर्वमान्य कायदा नाही. आधुनिक कलाकार वेगवेगळ्या सादरीकरणांच्या गरजेनुसार राग निवडतात. काही नावांमध्ये Malharचे अनेक प्रकार असतात; त्यांचे स्वरचलन स्वतंत्र असू शकते. विद्यार्थ्यांनी अशा नावांना फक्त ऋतूचे Label न मानता त्यांच्या संगीत रचनेचा स्वतंत्र अभ्यास करावा.
आजच्या काळात राग समय चक्राचा उपयोग
आज Music Concert, Online Streaming आणि Recordingमुळे कोणताही राग दिवसाच्या कोणत्याही वेळी ऐकता येतो. तरीही रागाचा पारंपरिक वेळ शिकणे उपयुक्त आहे, कारण त्यातून संगीतशास्त्र आणि सांस्कृतिक इतिहास यांचा संबंध समजतो. शिक्षक राग शिकवताना आरोह-अवरोह, पकड, वादी-संवादी आणि रागाचा समय अशा विविध मुद्द्यांचा समावेश करू शकतात. अनेक कलाकार रात्रीच्या कार्यक्रमासाठी परंपरागत Night Raga निवडतात; काहीजण श्रोते आणि कार्यक्रमाच्या स्वरूपानुसार वेगळे निर्णय घेतात.
विद्यार्थ्यांनी राग भैरव सकाळी आणि यमन संध्याकाळी ऐकण्याचा अनुभव नोंदवावा. त्यानंतर त्याच रागाचे दुसऱ्या वेळचे रेकॉर्डिंग ऐकून स्वरांची ओळख कायम कशी राहते हे पाहता येईल. अशा प्रयोगातून परंपरेचा आदर ठेवताना संगीतशास्त्र अधिक सखोल समजते. एखादा राग “चुकीच्या वेळी ऐकल्यामुळे हानिकारक” असे भय निर्माण करणारे विधान टाळा. चित्र, गायकांचे प्रत्यक्ष गायन आणि विश्वसनीय संगीतग्रंथ यांच्या मदतीने शिकणे अधिक चांगले ठरेल.
Raag Samay Chakra प्रश्नोत्तरे
एक दिवसात किती प्रहर असतात?
सामान्य संगीत-अभ्यासात साधारण तीन तासांचे आठ प्रहर मांडले जातात.
भैरव कोणत्या वेळी गायला जातो?
तो पहाट किंवा सकाळच्या सुरुवातीशी जोडला जातो.
यमन रागाची वेळ कोणती?
अनेक परंपरांत संध्याकाळ किंवा रात्रीचा पहिला भाग.
मालकंस आणि दरबारी कानडा कोणत्या वेळी?
दोघेही अनेक शैक्षणिक तक्त्यांत उशिरा रात्रीच्या गटात येतात.
राग दुसऱ्या वेळी गायला तर चालतो का?
होय. पारंपरिक समय महत्त्वाचा आहे, पण आधुनिक सादरीकरणे आणि घराण्यांमध्ये विविधता आढळते.
निष्कर्ष
समय चक्र रागांची पारंपरिक ओळख समजण्यासाठी उपयोगी आहे. वेगवेगळ्या घराण्यांच्या मतांनाही योग्य स्थान द्या.
Scholarly and learning references
Pustakalaya: Svara and Raga, traditional time theory; Open Book Publishers: Rags Around the Clock (scholarly handbook); Sitarpedia: Raga and Time, Samay; Meend: Hindustani ragas by time of day.

Share Your Opinion
Comments are closed on this post.