What is in this article?
- चित्रांच्या मदतीने EVS कसे शिकवावे?
- चार्ट 1: पाच इंद्रिये आणि त्यांची कामे
- चार्ट 2: सजीव आणि निर्जीव वस्तू
- चार्ट 3: वनस्पतीचे मुख्य भाग
- प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य
- स्टेप-बाय-स्टेप: चार्ट तयार करण्याची पद्धत
- वर्गात प्रकल्प कसा सादर करायचा?
- सामान्य चुका आणि सुरक्षिततेची काळजी
- प्रिंट, Download आणि चित्रांचा योग्य वापर
- FAQ / Frequently Asked Questions
- पहिली-दुसरीसाठी कोणता EVS चार्ट सोपा?
- चौथी-पाचवीसाठी काय वाढवावे?
- चित्र डाउनलोड कसे करायचे?
- एका A4 वर सगळे चार्ट बसतील का?
- निष्कर्ष
शाळेच्या EVS प्रकल्पासाठी सोपे चित्रमय चार्ट शोधत असाल, तर इथे तीन उपयोगी विषय एकाच ठिकाणी मिळतील: पाच इंद्रिये, सजीव आणि निर्जीव वस्तू, तसेच वनस्पतीचे भाग. प्रत्येक चार्टचा मोठा फोटो पाहता आणि सेव्ह करता येतो. इयत्ता पहिली ते पाचवीतील मुलांसाठी हा मार्गदर्शक तयार केला आहे. सुंदर रंगवण्याबरोबर मुलाला चित्राचा अर्थ समजला पाहिजे, ही मुख्य गोष्ट आहे. शिक्षकांनी दिलेल्या सूचनेनुसार A4 कागदावर स्वतः चित्र काढता येईल किंवा परवानगी असल्यास प्रिंट वापरता येईल. पुढे साहित्य, लेबल, स्पष्टीकरण आणि सादरीकरणाची पद्धत पाहू.
चित्रांच्या मदतीने EVS कसे शिकवावे?
परिसर अभ्यास म्हणजे फक्त पुस्तकातील शब्द पाठ करणे नाही. मुलाला त्याच्या घरात, शाळेत आणि बागेत दिसणाऱ्या वस्तू ओळखायला मदत करणे महत्त्वाचे आहे. चित्रात डोळा दाखवला असेल, तर वर्गातील एखादा रंग ओळखायला सांगा. वनस्पतीचे पान दिसल्यास प्रत्यक्ष झाडावरचे पान पाहू द्या. खेळण्याची गाडी आणि जिवंत झाड यांतील फरक समजावून सांगता येतो. इयत्ता पहिली-दुसरीसाठी कमी शब्द, मोठी चित्रे आणि छोट्या प्रश्नांचा वापर करा. मोठ्या वर्गात कारणे, तुलना आणि उदाहरणे जोडता येतील. त्यामुळे चार्ट केवळ सजावट राहत नाही.
चार्ट 1: पाच इंद्रिये आणि त्यांची कामे
आपण डोळ्यांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो, नाकाने वास ओळखतो, जिभेने चव अनुभवतो आणि त्वचेमुळे स्पर्श जाणवतो. या पाच इंद्रियांची स्वतंत्र चित्रे व लहान उदाहरणे चार्टवर लिहा. लाल फुलाचा रंग, घंटीचा आवाज किंवा मऊ कापडाचा स्पर्श अशा सुरक्षित क्रिया मुलांना करता येतात. स्पर्शाची जाणीव फक्त हातात नसून शरीराच्या त्वचेशी संबंधित आहे, हे स्पष्ट करा. चव ओळखण्यासाठी अनोळखी पदार्थ चाखायला देऊ नका. रसायन किंवा तीव्र वासाची वस्तू नाकाजवळ नेण्याची गरज नाही. चित्रातील नाव आणि त्याचे काम नीट जुळले आहे का, ते तपासा.

चार्ट 2: सजीव आणि निर्जीव वस्तू
झाड, कुत्रा, मुंगी अशी उदाहरणे सजीव आहेत. टेबल, दगड आणि खेळण्याची गाडी ही निर्जीव वस्तूंची सामान्य उदाहरणे आहेत. फक्त हालचाल होते म्हणून एखादी गोष्ट सजीव होत नाही; मोटारीची चाके फिरतात, पण ती जिवंत नाही. उलट झाड एका जागी उभे असले तरी वाढते. चार्टच्या दोन बाजू करा आणि प्रत्येक बाजूला तीन ते चार ओळखीची उदाहरणे काढा. मुलांना ‘हे वाढते का?’, ‘याला जगण्यासाठी काय लागते?’ असे प्रश्न विचारा. बियाणे किंवा सुकलेली फांदी यांसारख्या अपवादांबाबत सोपी पण अचूक माहिती द्या. चुकीचा नियम पाठ करायला लावू नका.

चार्ट 3: वनस्पतीचे मुख्य भाग
सामान्य फुलझाडाच्या चित्रात मुळे, खोड, पाने आणि फूल दाखवता येते. मुळे झाडाला आधार देतात आणि पाणी व खनिजे शोषण्यास मदत करतात. खोड झाडाला उभे ठेवते आणि पदार्थांच्या वहनात सहभागी असते. हिरव्या पानांमध्ये प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार होण्याची प्रक्रिया होते. फुले अनेक फुलझाडांच्या प्रजननात भाग घेतात. सर्व झाडांना नेहमी सारखी फुले किंवा फळे असतात असे नाही. लेबलच्या रेषा योग्य भागाकडेच जात आहेत याची खात्री करा. मुळे पाहण्यासाठी जिवंत रोप उखडण्याऐवजी स्पष्ट चित्र किंवा सुरक्षित नमुना वापरा.

प्रकल्पासाठी लागणारे साहित्य
A4 शीट किंवा चार्ट पेपर, पेन्सिल, खोडरबर, पट्टी, रंगीत पेन्सिली, स्केचपेन आणि गरज असेल तर सुरक्षित गोंद एवढे साहित्य पुरेसे आहे. प्रिंट काढायची असल्यास शिक्षकांची परवानगी घ्या. एकाच पानावर तीन मोठी चित्रे कोंबण्यापेक्षा आवश्यकतेनुसार वेगवेगळ्या शीट वापरा. प्रत्येक चित्राला वर स्पष्ट शीर्षक आणि खाली दोन ते तीन वाक्ये लिहा. अगदी बारीक अक्षर किंवा गडद रंगाची गर्दी टाळा. विद्यार्थ्याचे नाव, इयत्ता आणि विषय कुठे लिहायचा हे शाळेच्या नमुन्यानुसार ठरवा. चित्र स्वच्छ व वाचनीय असणे हे खर्चिक सजावटीपेक्षा महत्त्वाचे आहे.
स्टेप-बाय-स्टेप: चार्ट तयार करण्याची पद्धत
सुरुवातीला कोणता विषय निवडायचा ते ठरवा. नंतर दिलेला पोस्टर मोठा करून नीट पाहा आणि कागदावर हलक्या पेन्सिलने चित्राचा आराखडा तयार करा. पाच इंद्रियांमध्ये प्रत्येक अवयवाला स्वतंत्र जागा द्या. सजीव-निर्जीव विषयासाठी दोन स्तंभ ठेवा. वनस्पतीच्या भागांसाठी बाण आणि रेषा एकमेकांवर येणार नाहीत याकडे लक्ष द्या. पुढच्या टप्प्यात रंग भरा आणि महत्त्वाची नावे लिहा. नावे पुस्तकात तपासा, कारण तयार केलेल्या डिजिटल चित्रांतही चुका असू शकतात. शेवटी मुलाला चित्र न पाहता दोन उदाहरणे सांगायला सांगा. हे समज तपासण्याचे उत्तम साधन ठरते.
वर्गात प्रकल्प कसा सादर करायचा?
मोठे भाषण पाठ करण्याची आवश्यकता नाही. विद्यार्थी सुरुवातीला ‘हा माझा EVS चार्ट आहे’ असे सांगू शकतो. नंतर एका चित्रातील तीन गोष्टी दाखवून त्यांचे उपयोग स्पष्ट करावेत. इंद्रियांच्या चार्टवर कानाचे काम सांगता येते; सजीव-निर्जीव चार्टवर झाड आणि खेळण्यातील फरक दाखवता येतो; वनस्पतीच्या चित्रात पानाचे कार्य सांगता येते. शिक्षक प्रश्न विचारतील तेव्हा स्वतःच्या शब्दांत लहान उत्तर द्यावे. चुकीचे लेबल आढळल्यास दुरुस्ती करणे हीदेखील शिकण्याची संधी आहे. पालकांनी संपूर्ण काम स्वतः करण्याऐवजी मुलाला चित्र, रंग आणि उदाहरणे निवडू द्यावीत.
सामान्य चुका आणि सुरक्षिततेची काळजी
स्पर्श म्हणजे फक्त हात असे दाखवू नका. सजीव गोष्टी नेहमी चालतात असा निष्कर्ष काढू नका. झाडांचे अन्न फक्त मुळे तयार करतात असे लिहू नका. अनोळखी पदार्थ खाणे, तीव्र वास घेणे किंवा रोपे उखडणे अशा क्रिया करण्याची गरज नाही. डिजिटल पोस्टरमधील प्रत्येक शब्द आणि आकृती शालेय पुस्तकातील माहितीशी मिळते का हे तपासा. Download केलेले चित्र स्वतः काढण्यासाठी संदर्भ म्हणूनही वापरता येईल. शिक्षकांनी हस्तलिखित प्रकल्प मागितला असल्यास फक्त प्रिंट चिकटवणे पुरेसे ठरणार नाही.
प्रिंट, Download आणि चित्रांचा योग्य वापर
या पानातील प्रत्येक चित्रावर क्लिक केल्यास मोठ्या आकारातील फोटो उघडतो. मोबाईलवर चित्र उघडल्यानंतर ब्राउझरमधील Save Image पर्याय वापरता येतो. प्रिंट काढताना अक्षरे आणि लेबल स्पष्ट दिसतात का हे आधी पाहा. कमी दर्जाच्या प्रिंटमुळे लहान मुलांना शब्द वाचताना अडचण येते. शिक्षकांनी हाताने चित्र काढायला सांगितले असेल तर फोटो समोर ठेवून रेखाटन करा. काम पूर्ण झाल्यावर मुलाला ‘माझ्या चार्टमधील सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट कोणती?’ असा प्रश्न विचारा. एक उदाहरण स्वतः सांगता आले तर संकल्पना समजल्याचे दिसते. वर्गाच्या वयोगटानुसार माहिती कमी-जास्त करा आणि माहितीच्या अचूकतेसाठी शालेय पुस्तकाला प्राधान्य द्या. एकाच शीटवर खूप काही लिहून गर्दी करण्यापेक्षा सुबक मांडणी आणि स्वच्छ अक्षरे ठेवा.
FAQ / Frequently Asked Questions
पहिली-दुसरीसाठी कोणता EVS चार्ट सोपा?
पाच इंद्रिये किंवा सजीव-निर्जीव वस्तूंचा चार्ट कमी लेबलांसह निवडा.
चौथी-पाचवीसाठी काय वाढवावे?
प्रत्येक चित्राबरोबर कारण, निरीक्षण आणि घरातील उदाहरण जोडा.
चित्र डाउनलोड कसे करायचे?
चित्राखालील पूर्ण आकाराच्या लिंकवर टॅप करून ब्राउझरमध्ये सेव्ह करा.
एका A4 वर सगळे चार्ट बसतील का?
लेबल वाचता येत नसतील तर तीन वेगळ्या शीट वापरणे योग्य आहे.
निष्कर्ष
पाच इंद्रिये, सजीव-निर्जीव आणि वनस्पतीचे भाग या तीन चित्रांमधून मुलांना निरीक्षण, तुलना आणि सोपे वैज्ञानिक विचार शिकता येतात. सुंदर चार्टसोबत त्याचा अर्थ समजणेही तितकेच गरजेचे आहे.
Reference: NCERT Learning Outcomes — https://ncert.nic.in/pdf/publication/otherpublications/tilops101.pdf

Share Your Opinion
Comments are closed on this post.