What is in this article?
- पंचांग तिथी करण चार्ट — मुख्य गणना
- पंचांगाची पाच अंगं कोणती?
- शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील ३० तिथी
- १२ अंश म्हणजे तिथीची गणना कशी?
- तिथी करण आणि चंद्रकला चित्रांचा चार्ट
- करण म्हणजे काय? ११ करणांची नावे
- तिथी आणि चंद्रकला यातला फरक
- महाराष्ट्रात सणाच्या तारखा वेगळ्या का दिसतात?
- पंचांग तिथी करण चार्टचा QA आणि पुढील प्रश्न
- विष्टी किंवा भद्रा करण काय आणि त्याचा क्रम कसा तपासाल?
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- एका चांद्रमासात किती तिथी?
- तिथी किती अंशांनी बदलते?
- करण म्हणजे किती अंश?
- ११ की ६० करण?
- तिथी नेहमी २४ तासांची असते का?
- स्रोत आणि निष्कर्ष
थोडक्यात उत्तर: पंचांगातील तिथी ही सूर्य-चंद्रांच्या सापेक्ष देशांतरातील प्रत्येक १२ अंश वाढीचा काळ आहे. करण हा तिचा अर्धा भाग, म्हणजे ६ अंशांचा अंतराल. एका चांद्रमासात ३० तिथी आणि ६० करण-अर्धभाग असले तरी करणांची पारंपरिक नावं ११ प्रकारांत येतात. वार, तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण ही पंचांगाची पाच अंगं आहेत. तिथी आणि चंद्राची दिसणारी कला या एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी नेमक्या सारख्या नाहीत.
अपडेट: 20 नोव्हेंबर 2026. विशिष्ट दिनासाठी स्थानिक अद्ययावत पंचांग पाहा.
पंचांग तिथी करण चार्ट — मुख्य गणना
| घटक | अर्थ |
|---|---|
| तिथी | सूर्य-चंद्र कोनातील १२° वाढ |
| शुक्ल पक्ष | १५ तिथी, पौर्णिमेपर्यंत |
| कृष्ण पक्ष | १५ तिथी, अमावास्येपर्यंत |
| करण | अर्धी तिथी, ६° |
| करणांचे प्रकार | ७ चर + ४ स्थिर = ११ |
| पंचांग | वार, तिथी, नक्षत्र, योग, करण |
पंचांगाची पाच अंगं कोणती?
पंचांगात वार, तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण हे पाच घटक पाहतात. वार म्हणजे आठवड्यातला दिवस. तिथी सूर्य आणि चंद्र यांच्या सापेक्ष स्थानावरून मोजली जाते. नक्षत्र चंद्राच्या निरयन राशिचक्रातील विभागाशी संबंधित आहे. योग सूर्य व चंद्र यांच्या निरयन देशांतरांच्या बेरीजेवर आधारित असतो आणि करण अर्ध्या तिथीचा कालखंड दर्शवतो. या पाच संकल्पना सारख्या नाहीत; त्यामुळे एका रंगीत चंद्रचित्रावरून सर्व पंचांग माहिती समजली असं मानू नये.
भारतीय हवामान विभागाच्या राष्ट्रीय पंचांगात या घटकांव्यतिरिक्त सूर्योदय, सूर्यास्त, चंद्रोदय, खगोलीय स्थानं आणि सणांच्या तारखाही दिल्या जातात. महाराष्ट्रात व्रत, उत्सव, श्राद्ध किंवा पारंपरिक दिनदर्शिका पाहताना पंचांग उपयोगी ठरतं. मात्र सामान्य अभ्यासासाठी ३० तिथींचा कायमस्वरूपी चार्ट आणि एखाद्या विशिष्ट दिवसाचं पंचांग यांमध्ये फरक ठेवायला हवा. पहिलं माहितीचं रचनात्मक स्वरूप दाखवतं; दुसरं त्या दिवसाची वेळ सांगतं.
शुक्ल आणि कृष्ण पक्षातील ३० तिथी
शुक्ल पक्षात चंद्राचा प्रकाशित भाग वाढत जातो. कृष्ण पक्षात तो कमी होतो. दोन्ही पक्षांत प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी आणि चतुर्दशी या पहिल्या चौदा तिथी असतात. शुक्ल पक्षाची पंधरावी तिथी पौर्णिमा आहे; कृष्ण पक्षाची पंधरावी अमावास्या आहे. त्यामुळे एकूण १५ + १५ = ३० तिथी होतात. त्यांना थेट ३० इंग्रजी तारखांशी जोडू नये.
महाराष्ट्रातील दिनदर्शिकांमध्ये पौर्णिमांत किंवा अमांत पद्धतीच्या उल्लेखामुळे महिना कधी सुरू होतो याबाबत वाचकांना प्रश्न पडू शकतो. या दोन पद्धतींच्या महिन्यांच्या सीमांमध्ये फरक असू शकतो; पण तिथीची १२ अंशांवरील मूलभूत गणना बदलत नाही. एकादशी दर महिन्यात दोन पक्षांमध्ये येते. नेमक्या व्रताच्या तारखेसाठी कोणता पक्ष, महिना आणि स्थान आहे हे पाहिल्याशिवाय केवळ एक चित्र वापरणं चुकीचं ठरेल.
१२ अंश म्हणजे तिथीची गणना कशी?
सूर्य आणि चंद्र यांच्या देशांतरातील कोन वाढत जातो. संपूर्ण सापेक्ष चक्र ३६० अंशांचं असतं. त्याचे ३० समान भाग केले की प्रत्येकी १२ अंश मिळतात. हीच एका तिथीची भौमितिक व्याख्या आहे. अमावास्येच्या सुमारास सूर्य-चंद्र जवळजवळ एकाच दिशेला असतात; पौर्णिमेच्या सुमारास दोघांत साधारण १८० अंशांचं अंतर असतं. ही गणना चंद्राचा फोटो पाहण्यापेक्षा अधिक नेमकी आहे. अंश आणि घड्याळाचे तास यांची गल्लत टाळा.
चंद्राच्या सापेक्ष गतीत फरक पडतो, म्हणून प्रत्येक तिथी अगदी २४ तासांची असते असं नाही. कधी तिथी सलग दोन सूर्योदयांना लागू शकते आणि कधी एखाद्या दिवसाच्या सूर्योदयाला ती दिसत नाही. म्हणून काही दिनदर्शिकांत क्षय किंवा वृद्धी तिथीचे संदर्भ येतात. तिथी दुपारी, संध्याकाळी किंवा मध्यरात्रीसुद्धा बदलू शकते. एखाद्या दिवसाच्या गणनेत स्थानिक सूर्योदय आणि वेळेची पद्धत समजून घेतली पाहिजे.
तिथी करण आणि चंद्रकला चित्रांचा चार्ट




करण म्हणजे काय? ११ करणांची नावे
तिथीचे दोन समान ६ अंशांचे भाग केले की प्रत्येकाला करण म्हणतात. त्यामुळे ३० तिथींमध्ये ६० करण-अंतराल मिळतात. मात्र साठ वेगवेगळी नावं नसतात. सात पुनरावृत्ती होणारे चर करण असे आहेत—बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज आणि विष्टी. विष्टीला काही पंचांगांत भद्रा म्हणतात. स्थिर किंवा अपुनरावृत्तीचे चार करण म्हणजे शकुनी, चतुष्पाद, नाग आणि किंस्तुघ्न. सात आणि चार मिळून पारंपरिक ११ प्रकार समजले जातात.
राष्ट्रीय पंचांगाच्या अधिकृत स्पष्टीकरणानुसार चर करणांची पुनरावृत्ती शुक्ल प्रतिपदेच्या दुसऱ्या अर्ध्यापासून कृष्ण चतुर्दशीच्या पहिल्या अर्ध्यापर्यंत असते. उरलेले चार स्थिर करण शेवटच्या अंतरालांमध्ये येतात. म्हणून एका नागरिक दिवसात दोन करणांची वेळ दिसली तर ती चूक असेलच असं नाही. करण तिथीवर आधारित असल्यामुळे त्याची सुरुवात आणि समाप्ती एखाद्या तारखेला निश्चित मध्यरात्रीच होईल असा नियम नाही. चित्रात अर्धतिथीचं गणित स्पष्ट दिसणं महत्त्वाचं आहे.
तिथी आणि चंद्रकला यातला फरक
चंद्रकला म्हणजे पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या चंद्राच्या प्रकाशमान भागाचा आकार. तिथी ही सूर्य आणि चंद्राच्या देशांतरातील कोन बदलाची गणना आहे. या दोन्ही गोष्टी परस्पर जोडलेल्या आहेत, पण अगदी एकसारख्या नाहीत. उदाहरणार्थ अष्टमीला चंद्र अर्धगोलासारखा दिसू शकतो, मात्र एखाद्या फोटोवरून त्या ठिकाणी चालू असलेली तिथी अचूक सांगता येत नाही. चंद्रदर्शनाच्या परिस्थितीचा आणि अचूक कोनमापनाचा फरक समजून घेणं उपयोगाचं आहे.
प्रत्येक पौर्णिमेला चंद्रग्रहण होत नाही आणि प्रत्येक अमावास्येला सूर्यग्रहण होत नाही. ग्रहणासाठी चंद्राची कक्षा आणि नोडजवळील स्थान आवश्यक असतं. चांद्रमास सौर दिवसांमध्ये साधारण २९.५ दिवसांचा असू शकतो, परंतु त्यात गणनेनुसार ३० तिथी येतात. हे विरोधाभास नाहीत. स्थिर चित्रात ३० वेगवेगळे आकार काढले म्हणून ते प्रत्येक नागरिक दिवसाचं अचूक निरीक्षण ठरत नाहीत. चार्ट शिक्षणासाठी आहे, प्रत्यक्ष खगोलीय तक्त्यासाठी अधिक माहिती लागते.
महाराष्ट्रात सणाच्या तारखा वेगळ्या का दिसतात?
भारतीय पंचांगांमध्ये सूर्योदयाचा विचार महत्त्वाचा असतो. काही व्रतांच्या तारखा निवडण्यासाठी त्या दिवसाच्या सूर्योदयाला कोणती तिथी आहे ते पाहतात. इतर सणांसाठी मध्यरात्र, चंद्रोदय किंवा विशिष्ट काळ महत्त्वाचा असू शकतो. त्यामुळे एकाच तिथीची सुरुवात किंवा समाप्ती वेगवेगळ्या शहरांच्या तक्त्यांमध्ये काही वेळांच्या फरकाने दिली जाऊ शकते. परदेशात राहणाऱ्या मराठी वाचकांसाठी स्थानिक वेळ विशेष महत्त्वाची ठरते.
राष्ट्रीय पंचांगाच्या वेळा वाचताना २४ पेक्षा मोठे तास दिसू शकतात. काही प्रसंगी २५ किंवा २६ तासांचा उल्लेख म्हणजे पुढील नागरिक दिवसाच्या पहाटेची वेळ असते. सणाच्या तारखा पाहताना ही नोंद चुकीची समजू नका. जर विशिष्ट व्रत किंवा धार्मिक निर्णय घ्यायचा असेल तर संबंधित वर्ष, शहर आणि परंपरेचा अधिकृत किंवा विश्वासार्ह पंचांग वापरा. कायम स्वरूपी तिथी-करण चार्ट फक्त त्यामागचं गणित समजवतो.
पंचांग तिथी करण चार्टचा QA आणि पुढील प्रश्न
चार्टमध्ये शुक्ल-कृष्ण पक्ष प्रत्येकी पंधरा आहेत का पाहा. पौर्णिमा आणि अमावास्येची जागा योग्य आहे का तपासा. तिथीसाठी १२° व करणासाठी ६° लिहिलं आहे का याची खात्री करा. सात चर आणि चार स्थिर करणांची नावं व त्यांची संख्या जुळते का पाहा. ६० अंतराल म्हणजे ६० वेगवेगळे करण प्रकार असा गैरसमज पसरवू नका. सूर्योदयाशी संबंधित वेळा आणि मध्यरात्रीचा नागरिक दिन यांतील फरकही लक्षात ठेवावा.
वाचक पुढे ‘आजची तिथी कशी काढायची’, ‘एकादशी दोन दिवस का’, ‘विष्टी किंवा भद्रा करण म्हणजे काय’, ‘३० तिथींची नावं’, ‘अमांत आणि पौर्णिमांत फरक’ असे प्रश्न शोधू शकतात. हे संभाव्य पुढील प्रश्न आहेत, प्रत्यक्ष सर्च-व्हॉल्युमचे दावे नाहीत. माहिती देताना चंद्रकला आणि गणितीय तिथी यांना वेगळं ठेवणं, ताज्या तारखेसाठी अद्ययावत पंचांग पाहणं आणि स्थिर शिक्षण-चित्रांचा योग्य वापर करणं ही तीन सर्वात महत्त्वाची काळजी आहेत.
विष्टी किंवा भद्रा करण काय आणि त्याचा क्रम कसा तपासाल?
सात पुनरावृत्ती होणाऱ्या करणांमध्ये विष्टीचा समावेश होतो. काही परंपरागत पंचांगांमध्ये त्याला भद्रा करण असंही म्हणतात. ‘भद्रा कधी आहे?’ या प्रश्नाला उत्तर देण्यासाठी फक्त दिवसाचं नाव पाहणं पुरेसं नाही. आधी चालू तिथी, तिचा पहिला किंवा दुसरा अर्धा भाग आणि त्याच्या सुरुवात-समाप्तीची वेळ पहावी लागते. करणाचं ६ अंशांचं गणित लक्षात ठेवलं तर एका तिथीत दोन वेगवेगळे करण कसे असू शकतात हे लगेच समजतं. काही लोकप्रिय तक्त्यांत एका दिवसासाठी एकच करण दाखवला जातो; अशा सुलभीकरणामुळे संपूर्ण दिवसाची अचूक माहिती मिळत नाही.
पंचांगातील नावांना धार्मिक परंपरेत वेगळे शुभ-अशुभ अर्थ दिले जात असले तरी त्यांचा वैज्ञानिक कालमापनाशी गोंधळ करू नका. सूर्य आणि चंद्राच्या सापेक्ष स्थानात ६ अंश बदलला की करणसीमा येते, हा गणिती भाग तपासता येतो. एखाद्या व्यवहाराचं यश किंवा आरोग्य याबाबत निश्चित परिणाम सांगणे हा मात्र स्वतंत्र आणि अप्रमाणित दावा असू शकतो. शाळेचा तक्ताही या दोन स्तरांना वेगळं मांडत असेल तर तो अधिक उपयोगी ठरेल. तसेच व्रताची तारीख निश्चित करताना स्थानिक अद्ययावत पंचांग पाहणं महत्त्वाचं आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
एका चांद्रमासात किती तिथी?
३०, प्रत्येकी पंधरा शुक्ल व कृष्ण पक्षात.
तिथी किती अंशांनी बदलते?
सूर्य-चंद्र सापेक्ष देशांतरातील १२° वाढ.
करण म्हणजे किती अंश?
६°, म्हणजे अर्धी तिथी.
११ की ६० करण?
६० अर्धतिथी अंतराल आणि ११ प्रकारची पारंपरिक नावं.
तिथी नेहमी २४ तासांची असते का?
नाही, तिची कालमर्यादा बदलते.
स्रोत आणि निष्कर्ष
तिथी आणि करण यांची नेमकी गणना राष्ट्रीय पंचांगातून समजून घ्या.

Share Your Opinion
Comments are closed on this post.