डार्कनेट मार्केटप्लेस कसे बंद पडतात: इतिहासातील प्रमुख टेकडाउन

डार्कनेट मार्केटप्लेस टेकडाउन: एक ऐतिहासिक आढावा

डार्क वेबवरील मार्केटप्लेस अनेकदा चित्रपटांमध्ये ‘पहाडामागे लपलेला किल्ला’ म्हणून दाखवले जातात. परंतु, त्यांची खरी कहाणी त्याहून अधिक गुंतागुंतीची आणि वेगळी आहे. २०११ नंतर अनेक मोठ्या मार्केटप्लेसनी सुरुवात केली, काही काळ चालले आणि नंतर सार्वजनिकरित्या बंद झाले. काही मार्केटप्लेस पोलिसांनी सर्वरसह जप्त केले, तर काही त्यांच्या संचालकांनी स्वतःच पैसे घेऊन बंद केले. काही महिन्यांपर्यंत गुप्तपणे चालल्यानंतर अचानक बंद झाले. हा लेख कोणत्याही मार्केटप्लेसवर कसे जायचे याचे मार्गदर्शन करत नाही. हा इतिहास FBI, DOJ, Europol आणि BKA सारख्या संस्थांच्या अधिकृत नोंदींवर आधारित आहे. यामध्ये नावांचा, तारखांचा, आरोपांचा, शिक्षांचा आणि स्कॅमचा फरक स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे.

टेकडाउन म्हणजे काय?

डार्कनेट मार्केटप्लेस म्हणजे एक छुपे ऑनलाइन ठिकाण, जिथे वस्तूंची यादी, एस्क्रो सेवा आणि विक्रेता-ग्राहक मंच एकाच ठिकाणी उपलब्ध असतात. जेव्हा पोलीस ‘टेकडाउन’ म्हणतात, तेव्हा सामान्यतः तीन गोष्टी घडतात: साइटचा डोमेन किंवा सर्वर जप्त करणे, प्रशासक किंवा मोठ्या विक्रेत्याला अटक करणे आणि खरेदी-विक्रीच्या डेटावरून पुढील तपास करणे. प्रत्येक बंद होणे हे टेकडाउन नसते. उदाहरणार्थ, मार्च २०१५ मध्ये ‘Evolution’ नावाचे मोठे मार्केट रातोरात गायब झाले. रिपोर्ट्सनुसार, प्रशासक एस्क्रोमधील क्रिप्टोकरन्सी घेऊन पळून गेले. याला पोलिसांची कारवाई न म्हणता ‘एग्जिट स्कैम’ म्हटले जाते. दोन्ही परिस्थितीत वापरकर्त्याला साइट बंद दिसते, परंतु कायदेशीर प्रक्रिया वेगळी असते. एकीकडे आरोप आणि जप्ती असते, तर दुसरीकडे फसवणूक.

सिल्क रोड (२०१३): पहिली मोठी सार्वजनिक कारवाई

सिल्क रोड हे मार्केट जानेवारी २०११ मध्ये सुरू झाले आणि ऑक्टोबर २०१३ पर्यंत चालले. FBI आणि ICE/HSI च्या माहितीनुसार, २ ऑक्टोबर २०१३ रोजी जप्ती वॉरंटद्वारे ही साइट बंद करण्यात आली. रॉस विल्यम उलब्रिच्ट, जो ‘ड्रेड पायरेट रॉबर्ट्स’ या नावाने ओळखला जात असे, त्याला संचालक म्हणून अटक करण्यात आले. ही अटक १ ऑक्टोबर २०१३ रोजी सॅन फ्रान्सिस्कोमधील एका सार्वजनिक लायब्ररीत झाली. अमेरिकन अभियोक्त्यांनी आरोप केला की ही साइट अमली पदार्थ आणि इतर बेकायदेशीर वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे माध्यम होती. ICE च्या तत्कालीन प्रसिद्धीनुसार, फेब्रुवारी २०११ ते जुलै २०१३ दरम्यान सुमारे १.२ अब्ज डॉलर्सचे व्यवहार झाले होते. नंतर, मॅनहॅटनमधील फेडरल कोर्टात उलब्रिच्टवर अमली पदार्थ तस्करी, मनी लाँड्रिंग आणि संबंधित आरोप ठेवण्यात आले. ४ फेब्रुवारी २०१५ रोजी ज्युरीने त्याला सात आरोपांमध्ये दोषी ठरवले. २९ मे २०१५ रोजी त्याला दोन जन्मठेपेसह शिक्षा झाली. सिल्क रोड हे पहिले मोठे प्रकरण होते जिथे ‘छुपे बाजार + बिटकॉइन + टोपणनाव’ ही कहाणी न्यायालयापर्यंत पोहोचली.

ऑपरेशन ओनिमस आणि सिल्क रोड २.० (२०१४)

सिल्क रोड बंद झाल्यानंतर लगेचच, नोव्हेंबर २०१४ मध्ये ‘सिल्क रोड २.०’ नावाचे मार्केट चर्चेत आले. FBI आणि HSI नुसार, ब्लेक बेंथॉल, जो ‘Defcon’ या नावाने ओळखला जात असे, त्याला संचालक म्हणून अटक करण्यात आली. सरकारी तक्रारीनुसार, सप्टेंबर २०१४ पर्यंत साइट दरमहा सुमारे ८० लाख डॉलर्सची विक्री करत होती आणि सुमारे १.५ लाख सक्रिय वापरकर्ते होते. याच आठवड्यात, युरोपोलने ‘ऑपरेशन ओनिमस’ची घोषणा केली. या कारवाईत १७ देशांतील पोलिसांनी १७ जणांना अटक केली आणि शेकडो .onion पत्ते जप्त केले. सुरुवातीला ४०० हून अधिक डोमेन बंद झाल्याच्या बातम्या होत्या, परंतु नंतरच्या अहवालांनुसार त्यात अनेक क्लोन आणि स्कॅम पेजेसचा समावेश होता. ऑपरेशन ओनिमसने हे दाखवून दिले की आंतरराष्ट्रीय समन्वयाशिवाय सर्वर एका देशात, प्रशासक दुसऱ्या देशात आणि पैसे तिसऱ्या देशात असू शकतात.

एग्जिट स्कैम विरुद्ध छापा: इव्होल्यूशन (२०१५) वि. अल्फाबे (२०१७)

मार्च २०१५ मध्ये ‘Evolution’ मार्केटचे बंद होणे हे पोलिसांच्या कारवाईमुळे नव्हते. रिपोर्ट्सनुसार, साइटने पैसे काढणे थांबवले आणि नंतर ती गायब झाली. प्रशासकांनी एस्क्रोमधील निधी घेऊन पळ काढल्याचा आरोप होता. याउलट, जुलै २०१७ मधील ‘ऑपरेशन बेयोनेट क्लासिक’ ही एक सुनियोजित छापा होती. अमेरिकन एजन्सींनी ‘AlphaBay’ ला त्यावेळचे सर्वात मोठे मार्केटप्लेस म्हटले. कॅनेडियन नागरिक अलेक्झांडर काजेस, जो ‘Alpha02’ या नावाने ओळखला जात असे, त्याला थायलंडमध्ये अटक करण्यात आले. ५ जुलै २०१७ रोजी त्याला अटक झाली आणि १२ जुलै २०१७ रोजी तुरुंगात त्याचा मृत्यू झाला; थाई अधिकाऱ्यांनी याला आत्महत्या म्हटले. २० जुलै २०१७ रोजी, अमेरिकेच्या न्याय विभागाने आणि युरोपोलने सार्वजनिक घोषणा केली. AlphaBay हे सिल्क रोडपेक्षा सुमारे दहापट मोठे असल्याचे सांगण्यात आले. याच ऑपरेशनचा भाग म्हणून ‘Hansa’ मार्केट देखील बंद करण्यात आले. डच पोलिसांनी २० जून २०१७ रोजी Hansa चे नियंत्रण घेतले आणि सुमारे एक महिना साइट गुप्तपणे चालवली. AlphaBay बंद झाल्यानंतर अनेक वापरकर्ते Hansa कडे वळले, परंतु पोलीस आधीच तिथे होते.

वॉल स्ट्रीट मार्केट (२०१९) आणि ऑपरेशन डिस्रपटर (२०२०)

३ मे २०१९ रोजी युरोपोल आणि जर्मन BKA ने ‘वॉल स्ट्रीट मार्केट’ बंद करण्याची घोषणा केली. जर्मन अभियोक्त्यांनुसार, या मार्केटमध्ये ११.५ लाखांहून अधिक वापरकर्ता खाती आणि ५,४०० हून अधिक विक्रेते होते. तीन जर्मन संशयितांना एप्रिल २०१९ मध्ये अटक करण्यात आली. BKA च्या निवेदनानुसार, प्लॅटफॉर्म मेंटेनन्स मोडमध्ये गेला आणि ग्राहकांचे पैसे स्वतःच्या खात्यात वळवण्याचा प्रयत्न झाला, ज्याला ‘एग्जिट स्कैम’ म्हटले जाते. २ मे २०१९ रोजी सर्वर जप्त करण्यात आले. अमेरिकेच्या बाजूने एस्क्रोमधून मोठी रक्कम काढल्याचा आरोपही नोंदवण्यात आला. २२ सप्टेंबर २०२० रोजी, FBI आणि युरोपोलने ‘ऑपरेशन डिस्रपटर’चे निष्कर्ष जाहीर केले. या कारवाईत वॉल स्ट्रीटसारख्या जुन्या जप्त केलेल्या मार्केटमधील डेटा वापरून विक्रेत्यांपर्यंत पोहोचण्यात आले. युरोपोलने १७९ अटक, ६.५ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त रोख आणि क्रिप्टो जप्त, तसेच सुमारे ५०० किलो ड्रग्ज आणि अनेक शस्त्रे जप्त केल्याचे सांगितले.

डार्क मार्केट (२०२१) आणि हाइड्रा (२०२२)

१२ जानेवारी २०२१ रोजी युरोपोलने जाहीर केले की ‘डार्क मार्केट’ एका आंतरराष्ट्रीय मोहिमेत बंद करण्यात आले. या मार्केटमध्ये सुमारे ५ लाख वापरकर्ते, २,४०० हून अधिक विक्रेते आणि ३.२० लाखांहून अधिक व्यवहार झाले होते, ज्यांचे मूल्य १४० दशलक्ष युरोपेक्षा जास्त होते. जर्मन तपासकर्त्यांनी एका ऑस्ट्रेलियन नागरिकाला कथित संचालक म्हणून अटक केली. २० हून अधिक सर्वर मोल्दोव्हा आणि युक्रेनमध्ये असल्याचे सांगण्यात आले. ५ एप्रिल २०२२ रोजी, ‘Hydra Market’ हे मोठे मार्केट बंद झाले, जे प्रामुख्याने रशियन भाषिक मंच होते. अमेरिकेच्या न्याय विभागाने याला त्यावेळचे सर्वात मोठे आणि सर्वाधिक काळ चाललेले डार्कनेट मार्केट म्हटले. DOJ च्या दाव्यानुसार, २०१५ पासून सुमारे ५.२ अब्ज डॉलर्सचे क्रिप्टो व्यवहार झाले होते. जर्मन अभियोक्त्यांनी सुमारे १.७ कोटी नोंदणीकृत खाती आणि २३ दशलक्ष युरो किमतीचे बिटकॉइन जप्त केले. सर्वर जर्मनीमध्ये जप्त करण्यात आले.

जेनेसिस (२०२३) आणि मोनोपॉली मार्केट (२०२३)

एप्रिल २०२३ मध्ये, FBI आणि भागीदार देशांनी ‘Genesis Market’ वर कारवाई केली, ज्याला ‘ऑपरेशन कुकी मॉन्स्टर’ असेही म्हटले जाते. हे मार्केट हॅक केलेल्या संगणकांमधून चोरलेले लॉगिन आणि ब्राउझर डेटा विकत असे. अमेरिकेच्या न्याय विभागाने १५ लाखांहून अधिक संक्रमित संगणक आणि कोट्यवधी खाते क्रेडेन्शियल्सचा दावा केला. युरोपोलने ११ ९ अटक आणि व्यापक शोधमोहिमांची माहिती दिली. यातून हे स्पष्ट होते की ‘डार्क वेब मार्केट’ हा शब्द आता केवळ अमली पदार्थांच्या दुकानांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. ‘Monopoly Market’ ची कहाणी अधिक गुंतागुंतीची आहे. युरोपोलने २ मे २०२३ रोजी सांगितले की जर्मन अधिकाऱ्यांनी डिसेंबर २०२१ मध्येच पायाभूत सुविधा जप्त केल्या होत्या, परंतु तपास धोक्यात येऊ नये म्हणून लगेच घोषणा केली नाही. त्यानंतरच्या मोहिमेत (Spectre) २८८ संशयितांना अटक करण्यात आली. जप्तीमध्ये ५०.८ दशलक्ष युरो रोख आणि व्हर्च्युअल चलन, ८५० किलो ड्रग्ज आणि ११७ शस्त्रे यांचा समावेश होता.

वारंवार चुका का होतात?

नोंदवलेल्या प्रकरणांमधील नमुने तांत्रिक जादूऐवजी मानवी सवयींशी अधिक संबंधित आहेत. अनेक प्रकरणांमध्ये, प्रशासकांनी वैयक्तिक ईमेल, साधे पासवर्ड किंवा घर आणि कार्यालयाची माहिती तपास यंत्रणांना दिली. सर्वरचे भौगोलिक स्थान देखील एक कमजोरी ठरते. विक्रेते एका मार्केटच्या बंद झाल्यावर दुसरे मार्केट निवडतात आणि पोलीस त्याच गर्दीची वाट पाहू शकतात. फिल्मी कथांपेक्षा वास्तव वेगळे आहे. प्रत्येक साइट कायम अदृश्य राहत नाही आणि प्रत्येक ‘seized by FBI’ पेज खरे नसते. खरी जप्ती अनेकदा अनेक देशांच्या समन्वित घोषणा, वॉरंट आणि त्यानंतरच्या आरोपांसह येते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

• काय एका टेकडाउननंतर डार्क वेब संपतो?
  नाही. इतिहास दर्शवतो की एक मोठे मार्केट बंद झाल्यावर व्यापार विखुरतो, काही अटक होतात आणि काही लोक नवीन मंच शोधतात. प्लॅटफॉर्म बंद होणे म्हणजे संपूर्ण गुन्हेगारी यंत्रणा संपणे नव्हे.
• एग्जिट स्कैम आणि पोलीस जप्तीमध्ये काय फरक आहे?
  जप्तीमध्ये वॉरंट, सर्वर जप्ती, अटक आणि एजन्सीची घोषणा असते. एग्जिट स्कॅममध्ये प्रशासक एस्क्रोमधील पैसे घेऊन गायब होतात. दोन्ही परिस्थितीत साइट बंद दिसते.
• २०१४ मध्ये खरोखरच ४०० साइट्स बंद झाल्या होत्या का?
  ऑपरेशन ओनिमसच्या सुरुवातीच्या बातम्यांमध्ये शेकडो .onion पत्ते होते. परंतु, नंतरच्या अहवालांनुसार त्यात अनेक क्लोन आणि स्कॅम पेजेसचा समावेश होता. अदालती यादी खूपच लहान होती.
• उलब्रिच्टच्या २०२५ च्या क्षमेमुळे २०१३-१५ चे प्रकरण मिटले का?
  नाही. पूर्ण क्षमेमुळे त्यांना सुटका मिळाली, परंतु ४ फेब्रुवारी २०१५ रोजी झालेली दोषसिद्धी आणि २९ मे २०१५ रोजीची शिक्षा सार्वजनिक रेकॉर्डमध्ये कायम आहे. क्षमेमुळे इतिहासाचे पुनर्लेखन होत नाही.
• हा लेख कोणत्याही मार्केटवर जाण्याचा मार्ग सांगतो का?
  नाही. हा लेख कोणत्याही साधनांची, लिंक्सची किंवा खरेदीच्या पद्धतींची माहिती देत नाही. बेकायदेशीर वस्तू मागणे किंवा विकणे हा गुन्हा आहे. क्रिप्टो किंवा फी मागून ‘प्रवेश’ देणारे पेज अनेकदा फसवणूक करणारे असतात.