Skip to content

डाळींचे प्रकार आणि नावे चित्रांसह: तूर, मूग, मसूर, उडीद, चणा

Learn Vivek Hardaha

Different Indian pulses and lentils including red, yellow, green and white varieties in bowls

Quick answer: मराठी स्वयंपाकघरात तूरडाळ, मूगडाळ, मसूर, उडीद आणि हरभरा परिचित आहेत. मात्र अख्खे कडधान्य, दोन भागांत फुटलेली डाळ आणि साल काढलेली डाळ यांचा रंग व आकार बदलतो. डाळींचे प्रकार ओळखताना फोटोबरोबर English pulse name आणि प्रक्रिया पाहणे आवश्यक आहे.

डाळींचे प्रकार तूर मूग मसूर उडीद चणा डाळ चार्ट
Indian Pulses & Lentils Chart — illustrative comparison; verify actual grain identity.

Updated: 21 November 2026.

डाळींच्या इंग्रजी आणि स्थानिक नावांची यादी

English crop Hindi Marathi Bengali
Pigeon pea Toor/Arhar तूर/अरहर তুর/অড়হর
Mung bean Moong मूग মুগ
Lentil Masoor मसूर মুসুর
Black gram Urad उडीद কলাই/বিউলি
Chickpea Chana हरभरा ছোলা
Field pea Matar वाटाणा মটর

डाळ, कडधान्य आणि pulses मध्ये नेमका फरक

कडधान्य हा व्यापक खाद्यपदार्थांचा गट आहे. Dried edible seeds ला अनेक संदर्भांत pulses म्हणतात; भारतीय स्वयंपाकात ‘डाळ’ म्हणजे सोलून किंवा फोडून वापरण्यात येणारे धान्य आणि तयार पदार्थही असतो. त्यामुळे मसूर हे एक विशिष्ट lentil असले, तरी English मध्ये ‘lentils’ शब्द सर्व डाळींसाठी वापरलेला आढळू शकतो. अशी भाषिक पद्धत आणि अचूक वनस्पती ओळख वेगळी ठेवावी.

कडधान्ये व डाळींची नावे इंग्रजीत लिहिताना ‘lentils’ हा शब्द सर्व पिकांसाठी अचूक नसतो. मसूर हा एक विशिष्ट lentil आहे, तर तूर व मूग वेगळ्या पिकांपासून मिळतात. शाळेच्या chartमध्ये मराठी नावासोबत English crop name लिहिल्यास गैरसमज कमी होतो. डाळ खरेदी करताना तिचे अख्खे किंवा फुटके स्वरूप देखील विचारात घ्यावे.

तूरडाळ म्हणजे काय?

तूर किंवा अरहर ही Pigeon Pea (Cajanus cajan) आहे. तिचे पिवळे तुकडे महाराष्ट्रात आमटी व वरणासाठी वापरतात. पण दुकानातील प्रत्येक पिवळी डाळ तूर असतेच असे नाही. सोललेली मूगडाळ किंवा चणा डाळही पिवळी दिसते. गाठीचा आकार, जाडी आणि पॅकवरील नाव तपासणे फायदेशीर ठरते. प्रकाश बदलल्यामुळे फोटोमधील पिवळा रंग वेगळा दिसू शकतो.

तूर, अरहर आणि तुअर ही Pigeon Pea साठी प्रचलित नावे आहेत. महाराष्ट्रातील वरण किंवा आमटीसाठी तूरडाळ अनेकदा वापरली जाते. ती रंगाने पिवळी असल्यामुळे धुतलेल्या मूगडाळीसारखी दिसू शकते. मात्र दाण्याची जाडी व स्वयंपाकाची पद्धत वेगळी असू शकते. वेगळ्या ब्रँडमुळे आणि प्रक्रियेमुळे आकार बदलू शकतो; म्हणून योग्य label पाहणे महत्त्वाचे.

हिरवा मूग आणि पिवळी मूगडाळ

मूग या Vigna radiata पिकाचे अख्खे दाणे हिरव्या सालीचे असतात. सालासह फोडलेला मूग आणि साल काढून मिळणारी पिवळी मूगडाळ हे त्याच पिकाचे प्रकार आहेत. घरात डाळ, खिचडी किंवा उसळ करण्यासाठी वेगवेगळे रूप वापरले जाते. मोड आलेल्या कडधान्यांबाबत स्वच्छता महत्त्वाची आहे; कच्चे sprouts योग्यरीत्या हाताळले नाहीत तर सूक्ष्मजीवांचा धोका असू शकतो.

अख्खा हिरवा मूग, सालासहित फुटका मूग आणि पिवळी मूगडाळ हे एकाच पिकाचे वेगवेगळे तयार प्रकार आहेत. त्यांना स्वतंत्र वनस्पती समजू नये. खिचडी किंवा उसळ तयार करताना वेळ आणि पाण्याचे प्रमाण बदलू शकते. मोड आलेला मूग कच्चा खाताना स्वच्छतेची अधिक काळजी घ्या. कच्च्या sproutsमध्ये जीवाणूंचा धोका असू शकतो.

मसूरडाळ लाल का दिसते?

मसूर (Lens culinaris) अख्ख्या स्वरूपात तपकिरी किंवा हिरवट तपकिरी दिसू शकते. साल काढून फोडल्यानंतर नारिंगी-लाल दाणे दिसतात. काही इंग्रजी दुकानांत याला Red Lentils म्हणतात. शिजल्यावर रंग कमी होतो, पण त्याने पिकाची जात बदलत नाही. अख्खी मसूर व फुटलेली मसूर यांची शिजण्याची वेळ आणि texture वेगळे असतात, त्यामुळे रेसिपीत दिलेले रूप वापरावे.

मसूरच्या साबुत दाण्यावर तपकिरी साल असू शकते, तर फोडलेल्या सोललेल्या मसूरडाळीला लाल-नारिंगी रंग येतो. शिजल्यावर तो रंग बदलून डाळ मऊ होते. English recipeमध्ये Red Lentils लिहिले असल्यास तो प्रकार पाहावा. लाल रंग आहे म्हणून राजमा किंवा इतर bean मसूर समजू नका. बरोबर पाककृतीसाठी दाण्याचा प्रकार महत्त्वाचा आहे.

उडीद: काळे अख्खे आणि पांढरी धुतलेली डाळ

उडीद म्हणजे Black Gram (Vigna mungo). अख्खा उडीद काळपट सालीचा आणि सोललेला उडीद पांढरट दिसतो. दहीवडा, डोसा, इडली किंवा काही पारंपरिक पदार्थांसाठी उडदाची प्रक्रिया महत्त्वाची असते. Green Gram म्हणजे मूग आणि Black Gram म्हणजे उडीद या वेगळ्या पिकांच्या इंग्रजी नावांत गोंधळ करू नका. फक्त कॅमेऱ्यात काळा बिंदू दिसला म्हणून योग्य ओळख ठरत नाही.

उडीदाच्या अख्ख्या दाण्यावरील काळे आवरण काढल्यावर त्याच डाळीचे पांढरे स्वरूप दिसते. त्यामुळे काळा उडीद व धुतलेली पांढरी उडीदडाळ फोटोमध्ये वेगळी दिसू शकतात. इडली-डोशाच्या पिठासाठी त्याचा उपयोग पद्धतीनुसार बदलतो. Green Gram म्हणजे मूग आणि Black Gram म्हणजे उडीद यांची ओळख वेगळी ठेवा.

हरभरा, चणा डाळ आणि वाटाणा यांतील फरक

हरभऱ्यापासून किंवा Desi Chickpea पासून चणा डाळ तयार केली जाते. काळा हरभरा आणि मोठा काबुली चणा दिसायला व वापरायला वेगळे असतात. पिवळा फुटका वाटाणा हा चणा डाळीसारखा दिसू शकतो, पण त्याच पिकाचा दाणा नाही. दुकानात स्वच्छ नाव असलेले पाकीट निवडा. शालेय तक्त्यात पिवळ्या डाळींच्या दोन कडांना वेगवेगळ्या प्रकारचे फोटो ठेवताना botanical labels योग्य आहेत का पाहा.

चना डाळ हरभऱ्याशी संबंधित आहे, पण फुटका पिवळा वाटाणा हे वेगळे पीक आहे. पिवळ्या रंगामुळे दोन्हींचा फोटो सारखा वाटू शकतो. काळा हरभरा, काबुली चणा, चणा डाळ आणि बेसन या उत्पादनांमध्ये संबंध असला तरी पदार्थांतील उपयोग वेगवेगळा असतो. पॅकिंगवर नेमके नाव दिले असल्यास चुकीचे replacement टाळता येते.

डाळ शिजवताना आणि साठवताना काळजी

डाळीत दगड, ओलावा, कीड किंवा बुरशी आहे का तपासा. गरजेप्रमाणे धुवून भिजवा आणि पूर्ण शिजवा. साबुत हरभरा आणि फुटकी मूगडाळ यांना सारखाच वेळ लागत नाही. राजम्यासारख्या काही beans मध्ये नैसर्गिक lectins असतात, म्हणून अपुरे शिजवलेले पदार्थ खाणे टाळावे. तयार डाळ थंड करून सुरक्षितरीत्या साठवा आणि उरलेल्या अन्नाबाबत सामान्य food safety पाळा.

राजमा व काही इतर कडधान्यांमध्ये नैसर्गिक lectins असू शकतात. त्यांना पुरेसे भिजवणे आणि योग्य प्रकारे उकळून शिजवणे महत्त्वाचे आहे; फक्त भिजवल्याने सर्व धोका नाहीसा होत नाही. डाळीत दगड, कीड किंवा बुरशी आहे का पाहा. उरलेली शिजलेली डाळ सुरक्षित वेळेत थंड करून ठेवा. अधिकृत food safety सूचना वाचणे योग्य.

Protein, nutrition आणि चुकीचे chart claims

डाळीत वनस्पतीजन्य प्रथिने, फायबर आणि इतर घटक असतात. पण कोरडी डाळ, शिजलेली डाळ आणि तेल किंवा मीठ घातलेला तयार पदार्थ यांचे nutrition एकसारखे नसते. एखाद्या डाळीला आजारावर खात्रीचा उपाय म्हणणे चुकीचे आहे. तूर, मूग, मसूर आणि उडीद ओळखण्यासाठी धान्याचे पूर्ण रूप, साल, फोड आणि पॅकेजवरील माहिती बघा. AI चित्राने दाखवलेले प्रत्येक दाणे प्रमाणित नसतात.

कोरडी डाळ आणि पाण्यात शिजवलेली डाळ यांचे प्रति 100 ग्रॅम पोषण वेगळे मोजले जाते. त्यामुळे ऑनलाइन दिलेल्या protein संख्यांची तुलना सारख्या आधारावरच करा. आमटीमध्ये घातलेले तेल, मीठ आणि इतर पदार्थही अंतिम जेवणावर परिणाम करतात. कोणतीही डाळ एखादा आजार पूर्ण बरा करते, असा दावा करू नये. समतोल आहाराला प्राधान्य द्या.

Real pulses and legumes photo CSIRO ScienceImage
Photo: CSIRO / Wikimedia Commons, CC BY 3.0. Source. Real reference image; exact individual seed identities are not guaranteed by this photo.

महाराष्ट्रीयन स्वयंपाकात डाळ निवडण्याची उदाहरणे

वरणासाठी नेहमी वापरली जाणारी तूरडाळ आणि खिचडीसाठी वापरली जाणारी फुटकी मूगडाळ यांची शिजण्याची वेळ, दाण्याचा आकार आणि तयार झालेली consistency वेगळी असते. मसूरडाळ लवकर मऊ होऊ शकते, तर अख्खे कडधान्य बराच वेळ घेऊ शकते. दहीवडा किंवा डोसा करण्यासाठी उडदाच्या डाळीची निवड महत्त्वाची असते. म्हणून रेसिपीत फक्त ‘पिवळी डाळ’ लिहिले असेल तर कोणते पीक अपेक्षित आहे ते शोधणे चांगले. स्वयंपाक करताना योग्य डाळीचा उपयोग स्वाद आणि खाद्यगुण दोन्हींसाठी महत्त्वाचा असतो.

डाळ खरेदीची छोटी पडताळणी

दुकानात पाकिटावर तूर, मूग, मसूर, उडीद किंवा हरभरा यांचे नाव आणि शक्य असल्यास English crop name तपासा. फुटकी डाळ, सालासहित डाळ आणि अख्खे कडधान्य यांत फरक समजून घ्या. खुल्या विक्रीतील पदार्थात शंका असल्यास विक्रेत्याला विचारा. ओलसर गुठळ्या, कीड, बुरशी किंवा असामान्य वास असल्यास खरेदी टाळा. फोटोमध्ये रंग नीट दिसत नसल्याने तो एकटाच पुरावा होत नाही; वास्तविक दाणे, त्यांचे पॅकिंग आणि मूळ माहिती पाहणे गरजेचे आहे.

पुरेसे शिजवण्याचे महत्त्व

राजमा आणि काही इतर कडधान्यांत नैसर्गिक lectins असू शकतात; कमी शिजवल्यास त्रास होऊ शकतो. भिजवणे आणि पुरेसे उकळून शिजवणे याबाबत विश्वसनीय food-safety मार्गदर्शन वाचा. सर्व डाळींसाठी एकच वेळ सांगणे योग्य नाही. तयार झालेली डाळ बराच वेळ उष्ण वातावरणात उघडी ठेवण्याऐवजी सुरक्षितरीत्या साठवावी. पोषणाचा विचार करताना कोरड्या डाळीचे वजन आणि शिजवलेल्या डाळीतल्या पाण्याचा फरकही लक्षात घ्या.

EFSA — Proper preparation of beans and lectins

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

तूर आणि मूग एकच आहेत का?

नाही, दोन वेगळी पिके आहेत.

मसूर लाल आणि तपकिरी का दिसते?

साल व फोडण्याच्या प्रक्रियेमुळे.

उडीद काळा किंवा पांढरा का दिसतो?

साल काढल्यावर रंग बदलतो.

चणा डाळ म्हणजे फुटका वाटाणा का?

नाही.

डाळीचे रंग पाहून नाव निश्चित होईल का?

नाही, लेबल आणि मूळ पीक तपासा.

निष्कर्ष

एकाच पिकाचे अख्खे दाणे, साल काढलेली डाळ आणि फोडलेली डाळ यांचे दिसणे वेगळे असू शकते. फक्त रंगावरून ओळख केल्यास चुकीचा निष्कर्ष निघू शकतो. विश्वासार्ह दुकान, उत्पादनाचे English नाव आणि पॅकिंग तपासणे हिताचे. नवी डाळ विकत घेताना तिच्या शिजण्याची पद्धत व पुरेसा वेळही समजून घ्या. स्वच्छता आणि सुरक्षित साठवण तितकीच आवश्यक आहे.

Sources / References

General food education; follow safe cooking advice and individual dietary guidance when relevant.

Share Your Opinion

Comments are closed on this post.

More on Site