पज़ुज़ुची खरी कहाणी: ‘द एक्सॉर्सिस्ट’चा तो भयानक सैतान जो प्राचीन काळी होता एक शक्तिशाली रक्षक

‘द एक्सॉर्सिस्ट’ आणि हॉलीवूडचा पझुझु: दहशतीचा चेहरा

साल 1973 मध्ये जेव्हा हॉलीवूडचा ‘द एक्सॉर्सिस्ट’ चित्रपट प्रदर्शित झाला, तेव्हा त्याने जगभरात दहशतीचे एक नवे पर्व सुरू केले. या चित्रपटात एका १२ वर्षांच्या मुलीच्या शरीरात एका भयानक सैतानाचा प्रवेश होतो, ज्यामुळे ती अकल्पनीय आणि भयावह कृत्ये करते. डोके ३६० अंशात फिरवणे, विचित्र आवाज काढणे आणि पादर्यांना आव्हान देणे – या सर्व गोष्टींमुळे हा सैतान हॉरर चित्रपटांमधील एक प्रतिष्ठित पात्र बनला. हॉलीवूडने या सैतानाला ‘पझुझु’ (Pazuzu) असे नाव दिले आणि तेव्हापासून ‘पझुझु’चे नाव जगातील सर्वात क्रूर आणि धोकादायक राक्षसांमध्ये गणले जाऊ लागले. आजही लोक इंटरनेटवर ‘Exorcist Real Demon Story’ किंवा ‘Pazuzu Demon History’ असे कीवर्ड्स शोधताना घाबरतात. पण तुम्हाला माहीत आहे का की हॉलीवूडने तुमच्यासमोर मांडलेले चित्र ऐतिहासिक सत्यापासून किती वेगळे आहे? एका प्राचीन मेसोपोटेमियाई इतिहास संशोधक म्हणून, जेव्हा मी इराकच्या प्राचीन उत्खननातून मिळालेले आणि बॅबिलोनियन ग्रंथ तपासले, तेव्हा जे सत्य समोर आले ते कोणालाही धक्कादायक वाटेल. ज्याला हॉलीवूडने जगातील सर्वात मोठा ‘विनाशक’ (Destroyer) बनवले, तो प्राचीन काळात प्रत्यक्षात एक ‘पवित्र रक्षक’ (Protector) होता! चला, आज इतिहासातील या सर्वात मोठ्या फसवणुकीचा पर्दाफाश करूया आणि पझुझुची खरी कहाणी जाणून घेऊया.

‘द एक्सॉर्सिस्ट’ चित्रपटाने प्रदर्शित झाल्यापासून हॉरर सिनेमामध्ये एक मापदंड स्थापित केला आहे. चित्रपटात पझुझुला एक अशी राक्षसी शक्ती (demonic entity) दाखवण्यात आली आहे जी निष्पाप मुलांना लक्ष्य करते आणि त्यांना भयानक त्रास देते. चित्रपटाचे दिग्दर्शक विल्यम फ्रीडकिन आणि लेखक विल्यम पीटर ब्लॅटी यांनी पझुझुचे पात्र इतक्या प्रभावीपणे रेखाटले की प्रेक्षकांच्या मनात त्याचे नाव भीतीचे दुसरे नाव बनले. चित्रपटात पझुझुची प्रतिमा एका अशा सर्वशक्तिमान आणि दुष्ट सैतानाची आहे, ज्याला हरवणे जवळजवळ अशक्य वाटते. या चित्रपटाने पझुझुला पाश्चात्य संस्कृतीत एका ‘मास्टरमाइंड डेमन’ म्हणून स्थापित केले, जो ताबा (possession) आणि वाईटाचे प्रतीक बनला.

प्राचीन मेसोपोटेमिया: संस्कृतीचे पाळणाघर आणि पझुझुचा जन्म

पझुझुचा खरा इतिहास हजारो वर्षांपूर्वीचा आहे आणि तो प्राचीन मेसोपोटेमिया (आजचा इराक) संस्कृतीशी जोडलेला आहे. मेसोपोटेमिया, ज्याला ‘संस्कृतीचे पाळणाघर’ असेही म्हणतात, सुमेरियन, अक्कादियन, बॅबिलोनियन आणि असीरियन संस्कृतींचे घर होते. या प्राचीन संस्कृतींचे लोक निसर्गाच्या शक्तींवर, देवी-देवतांवर आणि विविध आत्म्यांवर विश्वास ठेवत होते – ज्यात चांगल्या आणि वाईट, दोन्ही प्रकारच्या आत्म्यांचा समावेश होता. त्यांचे विश्व अनेक गुंतागुंतीच्या आणि रहस्यमय प्राण्यांनी भरलेले होते. हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की प्राचीन मेसोपोटेमियामध्ये ‘सैतान’ची संकल्पना आधुनिक पाश्चात्य संकल्पनेपेक्षा खूप वेगळी होती. त्यांच्यासाठी अनेक आत्मे किंवा ‘डेमन’ असे होते जे कधी चांगले, कधी वाईट आणि कधी तटस्थ असू शकत होते, किंवा ते एखाद्या विशिष्ट उद्देशासाठी होते. पझुझु या गुंतागुंतीच्या विश्वास प्रणालीचा एक भाग होता.

पझुझु: ‘वाऱ्यांचा राजा’ आणि ‘महामारीचा शत्रू’

प्राचीन मेसोपोटेमियाई ग्रंथ आणि कलाकृतींमध्ये पझुझुला एका अतिशय विशिष्ट आणि भयानक रूपात दर्शविले आहे. त्याच्या आकृतीत मानवी शरीर, सिंहाचे डोके, गरुडाचे पंख, गरुडाचे पंजे आणि अनेकदा विंचवाची शेपटी असते. काही चित्रांमध्ये त्याला सरळ लिंगासह (erect phallus) देखील दर्शविले आहे, जे त्याच्या शक्तीचे आणि प्रजनन क्षमतेचे प्रतीक होते. दिसण्यात तो जितका भयानक वाटतो, त्याचे खरे कार्य तितकेच विरोधाभासी होते. पझुझुला मुख्यत्वे नैऋत्येकडील वाऱ्यांचा देव म्हणून ओळखले जात असे, जे आपल्यासोबत दुष्काळ, अन्नधान्याची टंचाई आणि टोळांचे थवे घेऊन येत असत. ही एक नकारात्मक भूमिका होती, परंतु पझुझुचा सर्वात महत्त्वाचा पैलू त्याची ‘रक्षक’ म्हणून असलेली भूमिका होती.

पझुझुचा खरा उद्देश: वाईटापासून संरक्षण

प्राचीन मेसोपोटेमियाई लोक पझुझुला एक शक्तिशाली शक्ती मानत होते जी इतर, अधिक दुर्भावनापूर्ण राक्षसांना घाबरवू शकत असे. त्याचा सर्वात प्रसिद्ध प्रतिस्पर्धी लमाष्टु (Lamashtu) नावाची एक राक्षसी आत्मा होती. लमाष्टु ही एक अशी राक्षसी होती जी गर्भवती महिला, नवजात बालके आणि मुलांना हानी पोहोचवत असे, रोगराई पसरवत असे आणि रात्री लोकांना घाबरवत असे. इथेच पझुझुची खरी ‘रक्षक’ म्हणून भूमिका समोर येते. लमाष्टुच्या भीतीमुळे लोक पझुझुची पूजा करत असत किंवा त्याचे ताबीज (amulets) परिधान करत असत. त्यांचा विश्वास होता की पझुझुचे भयानक रूप आणि त्याची प्रचंड शक्ती लमाष्टुसारख्या वाईट आत्म्यांना दूर पळवून लावू शकते. पझुझुला अनेकदा लमाष्टुविरुद्ध ढाल म्हणून वापरले जात असे, विशेषतः गर्भवती महिला आणि लहान मुलांना वाईट नजरेपासून आणि आजारांपासून वाचवण्यासाठी.

पझुझुचे ताबीज आणि त्यांची भूमिका

पुरातत्वशास्त्रज्ञांना मेसोपोटेमियाच्या विविध स्थळांवर पझुझुचे अनेक ताबीज, लहान मूर्ती आणि कोरीव चित्रे सापडली आहेत. या कलाकृती अनेकदा घरांमध्ये, विशेषतः बेडरूममध्ये, गर्भवती महिलांच्या पलंगाजवळ किंवा मुलांच्या पाळण्याजवळ ठेवल्या जात असत. या ताबीजांचा मुख्य उद्देश वाईट शक्तींना दूर ठेवणे आणि कुटुंबाला संरक्षण प्रदान करणे हा होता. हे हॉलीवूडच्या त्या प्रतिमेच्या अगदी उलट आहे जिथे पझुझु स्वतः एक सैतान आहे. प्राचीन लोक पझुझुला ‘वाईटाशी लढणारी वाईट शक्ती’ किंवा ‘अँटी-डेमन’ म्हणून पाहत असत. त्याची भयावह उपस्थितीच त्याच्या शक्तीचा स्रोत होती, ज्यामुळे तो इतर दुर्भावनापूर्ण आत्म्यांना घाबरवू शकत असे.

हॉलीवूडचा ‘फसवणूक’ की ‘रचनात्मक स्वातंत्र्य’?

तर, प्रश्न असा आहे की हॉलीवूडने पझुझुला एका रक्षकाकडून एका भयानक सैतानामध्ये का बदलले? याचे उत्तर कदाचित रचनात्मक स्वातंत्र्य आणि सिनेमाई प्रभावामध्ये दडलेले आहे. पझुझुचे मूळ रूप (सिंहाचे डोके, पंख, पंजे) स्वतःच अत्यंत भयानक आणि असामान्य होते, जे एका हॉरर चित्रपटासाठी अगदी योग्य होते. चित्रपट निर्मात्यांना कदाचित त्याच्या ‘रक्षक’ भूमिकेपेक्षा त्याची भयावह उपस्थिती अधिक आकर्षक वाटली असावी. तथापि, हे एक असे उदाहरण आहे जिथे लोकप्रिय संस्कृतीने एका प्राचीन पौराणिक पात्राची ओळख पूर्णपणे विकृत केली आहे. ‘द एक्सॉर्सिस्ट’ने पझुझुची प्रतिमा इतकी बदलली आहे की आजही बहुतेक लोक त्याला केवळ एक दुष्ट सैतान म्हणून ओळखतात, न की एका प्राचीन रक्षका म्हणून.

पझुझुशी संबंधित काही मनोरंजक तथ्ये:

• वास्तविक भूमिका: प्राचीन मेसोपोटेमियामध्ये, पझुझुला मुख्यत्वे वाईट शक्तींपासून, विशेषतः लमाष्टु नावाच्या राक्षसीपासून संरक्षण करण्यासाठी ओळखले जात असे.
• वाऱ्यांचा देव: तो नैऋत्येकडील वाऱ्यांचाही देव होता, जे दुष्काळ आणि अन्नधान्याची टंचाई आणत असत, परंतु त्याची संरक्षक भूमिका अधिक प्रमुख होती.
• व्यापकपणे वापरले जाणारे ताबीज: पझुझुचे ताबीज आणि लहान मूर्ती घरे आणि व्यक्तींद्वारे संरक्षणासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जात असत.
• ‘द एक्सॉर्सिस्ट’चा प्रभाव: चित्रपटाने त्याची प्रतिमा पूर्णपणे बदलली, त्याला एका रक्षकाकडून एका दुष्ट सैतानामध्ये रूपांतरित केले.
• उत्पत्ती: त्याची मुळे बॅबिलोनियन आणि असीरियन पौराणिक कथांमध्ये आहेत, ज्या आजच्या इराक प्रदेशात विकसित झाल्या.

निष्कर्ष: इतिहास आणि मनोरंजनाचा संघर्ष

पझुझुची कहाणी आपल्याला दाखवते की लोकप्रिय संस्कृती आणि मनोरंजन ऐतिहासिक तथ्यांना कसे बदलू शकते. ‘द एक्सॉर्सिस्ट’ने पझुझुला हॉरर सिनेमाचे एक अमर प्रतीक बनवले असले तरी, त्याने त्याचा खरा, प्राचीन अर्थ पूर्णपणे पुसून टाकला. हे आपल्याला आठवण करून देते की आपण नेहमी वरवरच्या माहितीच्या पलीकडे जाऊन सखोल संशोधन केले पाहिजे, विशेषतः जेव्हा इतिहास आणि पौराणिक कथांचा प्रश्न येतो. प्राचीन मेसोपोटेमियाच्या समृद्ध आणि गुंतागुंतीच्या जगात, पझुझु एक शक्तिशाली, जरी दिसायला भयानक, रक्षक होता – तो दुष्ट सैतान नव्हे ज्याला हॉलीवूडने आपल्यासमोर सादर केले.