झोपेत वजन कमी होते का? झोपेच्या हॅक्सचे सत्य

झोपेत वजन कमी होते का? झोपेच्या हॅक्सचे सत्य

रात्री झोपण्यापूर्वी वजन केले आणि सकाळी उठल्यावर ते थोडे कमी दिसले की लगेच वाटते की झोपेत चरबी कमी झाली. अनेकदा सोशल मीडियावर ‘फक्त झोपण्यापूर्वी हे पेय प्या, बाकी शरीर बघून घेईल’ असे दावे केले जातात. सकाळी दिसणारे कमी वजन हे खरे असू शकते, पण त्यामागील कारण नेहमीच चरबी कमी होणे नसते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, चांगली झोप वजन नियंत्रणात मदत करू शकते, पण तिला आपोआप चरबी कमी करणारा उपाय समजणे चुकीचे आहे. रात्री शरीर काम करत असते, पण झोपण्यापूर्वीची कोणतीही युक्ती दिवसभराच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि शारीरिक हालचालींना निष्प्रभ करू शकत नाही. सकाळी दिसणारे वजन आणि दीर्घकालीन चरबी कमी होणे यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

सकाळी वजन कमी दिसण्यामागे काय कारणे असू शकतात?

वजन काट्यावर दिसणारे वजन केवळ शरीरातील चरबी नसते. शरीरातील पाणी, पोटात असलेले अन्न आणि इतर गोष्टींचाही त्यात समावेश असतो. दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळी खाणे-पिणे, लघवीला जाणे आणि शरीरातील पाण्याचे प्रमाण यातील बदलांमुळे वजनात फरक दिसू शकतो. क्लीव्हलँड क्लिनिकनुसार, शरीरातील पाण्याचे प्रमाण (water retention) आणि पचनक्रिया (digestion) यांमुळे वजनात रोज चढ-उतार होऊ शकतात. समजा, तुम्ही रात्री जेवण आणि पाणी प्यायल्यानंतर वजन केले, पण सकाळी लघवीला जाऊन, नाश्ता करण्यापूर्वी वजन केले. या दोन्ही वेळाच्या परिस्थिती वेगळ्या असतात. त्यामुळे या फरकाला ‘रात्री इतकी चरबी वितळली’ असे म्हणणे चुकीचे ठरू शकते. त्याचप्रमाणे, एका रात्री वजन वाढलेले दिसणे म्हणजे तुमची सर्व मेहनत वाया गेली असेही नाही.

चांगल्या झोपेमुळे खरी मदत कशी होऊ शकते?

पुरेशी झोप न मिळाल्यास दिवस अधिक कठीण वाटू शकतो. आपली दिनचर्या बिघडते, खाण्यापिण्याचे निर्णय घाईघाईत घेतले जातात आणि शारीरिक हालचाल करण्याची इच्छा कमी होते. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थ (NIH) नुसार, झोपेच्या कमतरतेमुळे भूक, अन्नाचे सेवन आणि शारीरिक हालचालींशी संबंधित बदल होऊ शकतात. याचा अर्थ, झोप आपल्या इतर सवयी पाळण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डायबिटीस अँड डायजेस्टिव्ह अँड किडनी डिसीजेस (NIDDK) देखील पुरेशी झोप न मिळणे आणि वजन वाढणे यांच्यातील संबंधावर भाष्य करते. मात्र, हा संबंध एखाद्या व्यक्तीसाठी ठराविक किलो वजन कमी होण्याची हमी देत नाही. चांगली झोप मिळण्यासोबतच आहार, ताणतणाव, औषधे आणि एकूण आरोग्य या गोष्टींचाही विचार करावा लागतो. केवळ उशी बदलून किंवा लवकर झोपून प्रत्येकाचे वजन सारखे कमी होत नाही. चांगली झोप ही आरोग्याची एक सवय आहे; वजन काट्यावर सकाळी दिसणारे आकडे हे चरबी कमी झाल्याचा पुरावा नाही.

किती झोप आवश्यक आहे? जास्त झोपणे फायद्याचे आहे का?

NIH सामान्यतः प्रौढांसाठी दररोज सात ते नऊ तास झोपेची शिफारस करते. ही गरज व्यक्ती आणि वयानुसार बदलू शकते. याचा अर्थ असा नाही की वजन कमी करण्यासाठी तुम्ही शक्य तितके जास्त तास झोपावे. ‘दहा तास झोपा आणि दहा किलो वजन कमी करा’ असा कोणताही हिशोब येथे लागू होत नाही. झोपेचे तास किती आहेत यासोबतच, रात्री वारंवार जाग येणे आणि दिवसा खूप झोप येणे याकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. कामाचे शिफ्ट्स, लहान मुले किंवा काळजी घेण्याची जबाबदारी असल्यास दिनचर्या बनवणे कठीण होऊ शकते. याला इच्छाशक्तीची कमतरता म्हणणे सोपे आहे, पण ते मदत करत नाही. आपल्या वास्तविक वेळापत्रकानुसार सुरुवात करा.

‘स्लीपिंग हॅक्स’मागील भ्रम काय आहेत?

“झोपण्यापूर्वी हे पेय प्यायल्याने पोटावरची चरबी जळेल.”: कोणत्याही एका घटकाचे नाव शरीराच्या एकूण ऊर्जा संतुलनाचे (energy balance) उत्तर देऊ शकत नाही. जर त्या पेयाने गोड स्नॅकची जागा घेतली असेल, तर खाण्यापिण्याच्या सवयीत बदल झाला आहे. याला केवळ रात्री पिण्याचे जादूचे पेय म्हणणे त्या बदलाला लपवते.
“एका विशिष्ट झोपेच्या स्थितीत चरबी जास्त कमी होते.”: चांगली विश्रांती देणारी स्थिती आणि चरबी कमी करण्याचा उपचार या वेगळ्या गोष्टी आहेत. कोणत्याही स्थितीला वजन कमी करण्याचा विश्वासार्ह मार्ग मानून वेदना किंवा अस्वस्थतेत रात्र घालवू नका. झोपेची समस्या असल्यास त्यावर वेगळा उपाय शोधा.
“सकाळी वजन कमी दिसले, म्हणून हॅक सिद्ध झाले.”: वेगवेगळ्या वेळा आणि परिस्थितीतील फरक आधी तपासा. एक किंवा दोन आकडेवारी कारणाचे समर्थन करत नाहीत. वजनाचा कल (trend) आणि इतर सवयींची माहिती घेतल्याशिवाय असे दावे अपूर्ण आहेत.
“स्लीपिंग पिल (झोपेच्या गोळ्या) घेतल्याने जास्त झोप येते, म्हणून जास्त वजन कमी होते.”: झोपेच्या गोळ्यांना चरबी कमी करण्याचा शॉर्टकट मानणे योग्य नाही. झोपेच्या गोळ्या किंवा सप्लिमेंट्स स्वतःहून सुरू करू नका, बंद करू नका किंवा डोस वाढवू नका. कोणत्याही उत्पादनाच्या वजन कमी करण्याच्या दाव्यांना तुमच्या डॉक्टरांच्या सल्ल्याशी जोडून निर्णय घेऊ नका.

सल्ला: रात्रीची दिनचर्या सोपी ठेवा

एकदम परफेक्ट बेडरूम बनवण्याऐवजी एक छोटा बदल निवडा. झोपण्याच्या वेळेच्या जवळ कामाची स्क्रीन बंद करण्याची वेळ निश्चित करणे, रोज साधारणपणे एकाच वेळी उठणे किंवा रात्रीचे शेवटचे काम आधीच पूर्ण करणे ही काही उदाहरणे आहेत. नॅशनल हार्ट, लंग अँड ब्लड इन्स्टिट्यूट (NHLBI) नियमित वेळापत्रक आणि झोपण्यापूर्वी शांत वेळ घालवण्याचा सल्ला देते. शक्य असल्यास, खोली शांत, अंधारी आणि आरामदायक ठेवा. रात्री उशिरा कॅफीन घेतल्याने झोपेत अडथळा येत असेल, तर त्याच्या वेळेकडे लक्ष द्या. रात्री खूप मोठे जेवण घेणे किंवा दिवसभर उपाशी राहून नंतर जास्त खाणे यामुळे दिनचर्या बिघडू शकते. तुमच्या परिस्थितीनुसार बदल करा; यासाठी नवीन गॅझेट खरेदी करण्याची गरज नाही.

कधी फक्त सवयींचा सल्ला पुरेसा नसतो?

जर तुम्हाला जोरदार घोरणे, झोपेत श्वास थांबणे किंवा धाप लागून जागे होणे आणि दिवसा खूप झोप येणे यांसारखी लक्षणे दिसत असतील, तर डॉक्टरांशी बोला. NHLBI या लक्षणांना ‘स्लीप ऍप्निया’ (Sleep Apnea) चे संभाव्य लक्षण मानतात. याचे निदान केवळ वजन किंवा घोरण्याच्या एका ऑडिओ क्लिपवरून होत नाही. जर तुम्हाला झोपेचा सतत त्रास होत असेल, तर त्याला झोपेच्या वजन कमी करण्याच्या हॅकने ठीक करण्याचा प्रयत्न करू नका. डॉक्टरांना तुमच्या झोपेचे वेळापत्रक, लक्षणे आणि तुम्ही घेत असलेल्या औषधांबद्दल सांगा. आधीपासून सुरू असलेले उपचार स्वतःहून बदलू नका. चांगली झोप मिळण्याच्या मार्गात एखादा आजार असू शकतो, केवळ चुकीची सवय नाही.

निष्कर्ष कसा काढावा?

झोपेचा एक छोटा रेकॉर्ड ठेवा: कधी झोपलात, कधी उठलात, किती वेळा जागे झालात आणि दिवस कसा वाटला. यामुळे तुम्हाला एक पॅटर्न दिसू शकतो. वजन मोजायचे असल्यास, साधारणपणे समान परिस्थितीत (conditions) त्याचा कल (trend) पहा. प्रत्येक तासाला वजन काट्यावर चढल्याने गोष्ट अधिक स्पष्ट होत नाही. सेंटर्स फॉर डिसीज कंट्रोल अँड प्रिव्हेन्शन (CDC) वजन व्यवस्थापनात आहार, शारीरिक हालचाल, झोप आणि ताणतणाव या सर्वांना एकत्र ठेवते. एका रात्रीच्या आकड्याऐवजी संपूर्ण दिनचर्येकडे लक्ष द्या. सतत चिंता वाटत असल्यास, पात्र व्यावसायिकाचा सल्ला घ्या. झोप ही गरज आहे; तिला कामगिरीची चाचणी किंवा चरबी वितळवण्याची स्पर्धा बनवू नका.

FAQ

काय झोपेत कॅलरीज खर्च होतात?

शरीर झोपेत असतानाही सामान्य कामे करत असते. पण यामुळे कोणत्याही झोपेच्या हॅकला किंवा रात्री ठराविक चरबी कमी होण्याची हमी मिळत नाही.

सकाळी वजन कमी दिसले, तर चरबी कमी झाली का?

असे असणे आवश्यक नाही. पाणी, पचनक्रिया आणि वजन मोजण्याची परिस्थिती यांमुळे आकड्यांमध्ये फरक दिसू शकतो. एका सकाळचा फरक हा चरबी कमी होण्याचा संपूर्ण पुरावा नाही.

फक्त झोप वाढवल्याने वजन कमी होईल का?

काही सवयींमध्ये मदत मिळू शकते, पण निश्चित परिणाम नाही. आहार, शारीरिक हालचाल, आरोग्य आणि औषधे यांचाही विचार करावा लागतो.

एका विशिष्ट स्थितीत झोपल्याने पोट कमी होईल का?

पोटावरची चरबी कमी करण्यासाठी कोणत्याही झोपेच्या स्थितीला विश्वासार्ह आधार नाही. आराम आणि झोपेच्या गरजेनुसार स्थिती निवडा.

काय रात्रीचे जेवण सोडणे आवश्यक आहे का?

प्रत्येक व्यक्तीसाठी असा नियम नाही. झोपण्यापूर्वीची दिनचर्या आणि दिवसभराचे जेवण विचारात घ्या. उपाशी राहणे हा झोपेद्वारे वजन कमी करण्याचा प्लॅन बनवू नका.