LPG ગેસની બચત કેવી રીતે કરવી? જાણો 7 અસરકારક ઉપાયો
આજના સમયમાં LPG ગેસ દરેક ઘરની રસોઈનો અભિન્ન ભાગ બની ગયો છે. પરંતુ, સતત વધી રહેલી કિંમતો અને ક્યારેક સામે આવતી LPG ગેસની અછત સામાન્ય માણસના બજેટ પર ભારે પડી રહી છે. ઘણા પરિવારોને ફરિયાદ હોય છે કે તેમનું ગેસ સિલિન્ડર મહિનો પૂરો થાય તે પહેલાં જ ખાલી થઈ જાય છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે રસોઈ બનાવતી વખતે આપણી નાની-નાની ભૂલોને કારણે કેટલો ગેસ બરબાદ થાય છે? જો તમે પણ આ મોંઘવારીના સમયમાં તમારા ગેસ સિલિન્ડરની લાઇફ વધારવા માંગો છો, તો આ લેખ તમારા માટે જ છે. અહીં અમે તમને 7 એવી સરળ ટિપ્સ જણાવીશું, જેને અપનાવીને તમે તમારા સિલિન્ડરને અઠવાડિયાઓ સુધી વધુ ચલાવી શકો છો.
LPG ગેસની અછત: શું કહે છે રિપોર્ટ્સ?
તાજેતરના દિવસોમાં ઘણા રાજ્યોમાંથી LPG ગેસની અછતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. સપ્લાય ચેઇનમાં વિલંબ, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને નેચરલ ગેસની કિંમતોમાં ઉતાર-ચઢાવ, અને ટ્રાન્સપોર્ટેશનની સમસ્યાઓને કારણે ઘણી વખત ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સ સુધી ગેસ સમયસર પહોંચી શકતો નથી. આ ઉપરાંત, તહેવારોની સિઝનમાં માંગ અચાનક વધી જવાથી પણ ગેસ એજન્સીઓ પર દબાણ આવે છે. આવા સમયે, જ્યારે તમારે સિલિન્ડરની ડિલિવરી માટે ઘણા દિવસો રાહ જોવી પડે, ત્યારે ગેસની બચત જ એકમાત્ર ઉપાય રહે છે. તેથી, ગેસ બચાવવાની રીતો માત્ર પૈસા બચાવવા માટે જ નહીં, પરંતુ કટોકટીની સ્થિતિ (emergency)નો સામનો કરવા માટે પણ ખૂબ જરૂરી છે. સ્માર્ટ કૂકિંગ (Smart Cooking) આજની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.
LPG ની બચત કરવા માટે 7 સરળ ટિપ્સ
નીચે જણાવેલ રીતો સંપૂર્ણપણે પ્રેક્ટિકલ છે અને ભારતીય રસોડાને ધ્યાનમાં રાખીને એકદમ સચોટ છે. તેમને તમારી રોજિંદી આદતોમાં સામેલ કરીને તમે દર મહિને નોંધપાત્ર ગેસ બચાવી શકો છો.
1. દાળ અને અનાજને અગાઉથી પલાળી રાખવા
આ સૌથી જૂની અને સૌથી અસરકારક LPG બચત ટિપ છે. રાજમા, છોલે, ચણા અથવા કોઈપણ પ્રકારની દાળ અને ચોખા રાંધવામાં સૌથી વધુ સમય લાગે છે અને તેમાં સૌથી વધુ ગેસનો વપરાશ થાય છે. જો તમે આ અનાજને રાંધતા પહેલા ઓછામાં ઓછા 2 થી 4 કલાક પાણીમાં પલાળી રાખો, તો તે અડધાથી પણ ઓછા સમયમાં રંધાઈ જાય છે. પલળવાને કારણે અનાજના દાણા નરમ થઈ જાય છે, જેનાથી તેમને ચડવામાં ઓછી હીટની જરૂર પડે છે. અહેવાલો અનુસાર, રસોઈ બનાવતા પહેલા અનાજ પલાળવાથી તમે લગભગ 20% સુધી ગેસ બચાવી શકો છો. આ માત્ર ગેસ બચાવતું નથી, પરંતુ પલાળેલા અનાજ પચવામાં પણ વધુ સરળ હોય છે.
2. પ્રેશર કૂકરનો વધુ ઉપયોગ કરવો
ઘણા લોકો આજે પણ ખુલ્લા વાસણો, કડાઈ કે તપેલીમાં રસોઈ બનાવવાનું પસંદ કરે છે. ખુલ્લા વાસણમાં રસોઈ બનાવવાથી વરાળ (Steam) ઉડી જાય છે અને ખોરાકને ચડવામાં ખૂબ વધારે સમય લાગે છે. LPG ગેસ બચાવવા માટે પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ કરવો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. પ્રેશર કૂકર વરાળને બહાર નીકળવા દેતું નથી, જેનાથી અંદરનું તાપમાન ઝડપથી વધે છે અને ખોરાક ખૂબ જલદી રંધાઈ જાય છે. શાકભાજી, માંસ, કે પુલાવ જેવી વસ્તુઓ હંમેશા પ્રેશર કૂકરમાં જ બનાવવી જોઈએ. એક અભ્યાસ મુજબ, ખુલ્લા વાસણની સરખામણીમાં પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ કરવાથી 50% થી વધુ ગેસ અને સમયની બચત થાય છે.
3. વાસણોને ઢાંકીને રાંધવા અને યોગ્ય વાસણની પસંદગી
જો તમે કડાઈ કે પેનમાં કંઈક રાંધી રહ્યા છો, તો તેને હંમેશા યોગ્ય રીતે ફીટ થતા ઢાંકણથી ઢાંકીને રાખો. વાસણને ખુલ્લું રાખવાથી ગેસની આંચ હવામાં બરબાદ થાય છે. ઢાંકણ લગાવવાથી વાસણની અંદર ગરમી જળવાઈ રહે છે અને ખોરાક જલદી તૈયાર થાય છે. આ સાથે, વાસણના કદનું ધ્યાન રાખવું પણ ખૂબ જ જરૂરી છે. નાના બર્નર પર ખૂબ મોટું વાસણ કે મોટા બર્નર પર ખૂબ નાનું વાસણ રાખવાથી ગેસ બરબાદ થાય છે. હંમેશા ધ્યાન રાખો કે ગેસની જ્યોત (Flame) વાસણના નીચેના ભાગ (Bottom) જેટલી જ હોય, તે વાસણની કિનારીઓથી બહાર ન આવવી જોઈએ. પહોળા તળિયા (Flat bottom) વાળા વાસણોનો ઉપયોગ કરો, તે આંચને સમાનરૂપે ફેલાવે છે અને ગેસ બચાવે છે.
4. રસોઈ બનાવવાની સંપૂર્ણ તૈયારી અગાઉથી કરવી (Mise en place)
ઘણા લોકોની આદત હોય છે કે તેઓ ગેસ ચાલુ કરીને કડાઈમાં તેલ નાખી દે છે અને પછી ડુંગળી, ટામેટા અને શાકભાજી કાપવાનું શરૂ કરે છે. આ દરમિયાન ગેસ સતત ચાલુ રહે છે અને સંપૂર્ણપણે બરબાદ થાય છે. સ્માર્ટ રીત એ છે કે ગેસ ચાલુ કરતા પહેલા તમે તમારી બધી તૈયારી (Mise en place) પૂર્ણ કરી લો. બધા શાકભાજી કાપી લો, મસાલા એક જગ્યાએ કાઢીને રાખો અને જે પણ વસ્તુઓ ખાવામાં નાખવાની છે, તેને ગેસ પાસે રાખી લો. જ્યારે બધી તૈયારી થઈ જાય, ત્યારે જ ગેસ ચાલુ કરો. આ નાની આદત તમારી ઘણી LPG ગેસ બચાવી શકે છે.
5. ગેસ બર્નરની નિયમિત સફાઈ
ઘણીવાર રસોઈ બનાવતી વખતે ચા, દૂધ કે દાળ ઉભરાઈને ગેસના બર્નર પર પડી જાય છે. ધીમે-ધીમે આ ગંદકી બર્નરના નાના-નાના છિદ્રો (Pores) ને બંધ કરી દે છે. જ્યારે બર્નરના છિદ્રો બ્લોક થઈ જાય છે, ત્યારે ગેસ યોગ્ય રીતે બહાર આવી શકતો નથી અને LPG ગેસનો મોટો ભાગ બળ્યા વિના જ હવામાં ઉડીને બરબાદ થઈ જાય છે. આ ઉપરાંત, ગંદા બર્નરને કારણે વાસણોના નીચે કાળી રાખ (Soot) પણ જામી જાય છે, જેનાથી વાસણો કાળા થઈ જાય છે અને રસોઈ ચડવામાં વધુ સમય લાગે છે. તેની સૌથી મોટી ઓળખ ગેસની જ્યોત (Flame) નો રંગ છે. જો તમારા ગેસ ચૂલાની જ્યોતનો રંગ એકદમ વાદળી (Blue Flame) હોય, તો તેનો અર્થ છે કે ગેસ સંપૂર્ણપણે બળી રહ્યો છે અને કોઈ બરબાદી નથી થઈ રહી. પરંતુ જો જ્યોતનો રંગ પીળો, કેસરી કે લાલ (Yellow/Red Flame) દેખાઈ રહ્યો હોય, તો સમજી લો કે બર્નર ગંદુ છે અને ગેસની ભારે બરબાદી થઈ રહી છે. આ LPG ગેસની અછતના સમયમાં, મહિનામાં ઓછામાં ઓછા બે વાર તમારા ગેસ બર્નરને ગરમ પાણી, બેકિંગ સોડા અને વિનેગર (Vinegar) ના દ્રાવણમાં નાખીને સારી રીતે સાફ કરો. એક સ્વચ્છ બર્નર તમને દર મહિને 10 થી 15 ટકા ગેસ બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે.
6. ઓછી થી મધ્યમ આંચ પર રાંધવાની આદત (Cooking on Low to Medium Flame)
મોટાભાગના લોકોને આ ગેરસમજ હોય છે કે ગેસની આંચને ફૂલ (High Flame) રાખવાથી રસોઈ જલદી બને છે. વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો આ સંપૂર્ણપણે ખોટું છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે તમે કોઈ વાસણમાં પાણી ઉકાળી રહ્યા છો, ત્યારે પાણીનું ઉકળવાનું તાપમાન (Boiling Point) 100 ડિગ્રી સેલ્સિયસ હોય છે. એકવાર જ્યારે પાણી ઉકળવા લાગે, પછી ભલે તમે ગેસ ફૂલ રાખો કે ધીમો (Simmer), પાણીનું તાપમાન 100 ડિગ્રી જ રહેશે, તે તેનાથી વધુ ગરમ થઈ શકતું નથી. ફૂલ આંચ પર રાંધવાથી માત્ર પાણી જલદી વરાળ બનીને ઉડી જાય છે અને તમારો LPG ગેસ બેફામ બરબાદ થાય છે. સાચી અને સ્માર્ટ રીત એ છે કે એકવાર જ્યારે ખોરાક ઉકળવા લાગે અથવા કડાઈ ગરમ થઈ જાય, ત્યારે ગેસની આંચને તરત જ મધ્યમ કે ધીમી (Low/Medium Flame) કરી દો. ધીમી આંચ પર રાંધવાથી ખોરાક અંદર સુધી ચડે છે, તેના પોષક તત્વો (Nutrients) સુરક્ષિત રહે છે અને સૌથી મોટી વાત, તમારી ગેસની ભારે બચત થાય છે. શાકભાજીને સાંતળતી વખતે પણ આંચ ધીમી જ રાખો.
7. ફ્રિજમાંથી કાઢેલા ઠંડા ખોરાકને તરત જ ગેસ પર ન મુકો
આ એક એવી ભૂલ છે જે લગભગ દરેક ઘરમાં રોજ થાય છે. આપણે ફ્રિજમાંથી દૂધનું વાસણ, ઠંડા શાકભાજી, કે બાંધેલો લોટ કાઢીએ છીએ અને સીધો ગેસ ચૂલા પર મૂકી દઈએ છીએ. ફ્રિજની અંદરનું તાપમાન લગભગ 4 ડિગ્રી સેલ્સિયસ હોય છે. જ્યારે તમે આટલી ઠંડી વસ્તુને સીધી ગેસ પર મૂકો છો, ત્યારે પહેલા ગેસનો મોટો ભાગ માત્ર તે વાસણ અને ખોરાકને સામાન્ય તાપમાન (Room Temperature) પર લાવવામાં ખર્ચાઈ જાય છે. ત્યારબાદ ખરેખર ખોરાક ગરમ થવાનું કે રંધાવાનું શરૂ થાય છે. LPG બચતનો આ ગોલ્ડન રૂલ છે કે ફ્રિજમાંથી કાઢેલી કોઈપણ વસ્તુને રાંધતા કે ગરમ કરતા પહેલા, તેને ઓછામાં ઓછા 30 થી 45 મિનિટ માટે બહાર કિચન સ્લેબ પર મૂકી દો. જ્યારે તે સામાન્ય તાપમાન (Normal Room Temperature) પર આવી જાય, ત્યારે જ તેને ગેસ પર મૂકો. તેવી જ રીતે, જો તમે ફ્રોઝન વટાણા (Frozen Peas) કે ફ્રોઝન મીટ બનાવી રહ્યા છો, તો તેને રાંધતા પહેલા હળવા ગરમ પાણીમાં નાખી દો જેથી તેની બરફ પીગળી જાય. આ નાની ટિપ તમારા સિલિન્ડરની લાઇફને ઘણા દિવસો સુધી વધારી શકે છે.
બોનસ ટિપ્સ: આ આદતોથી પણ થશે LPG ગેસની વધારાની બચત
ઉપર જણાવેલ 7 મુખ્ય રીતો ઉપરાંત, કેટલીક અન્ય સ્માર્ટ આદતો (Smart Habits) છે જે તમને LPG ગેસની અછતથી બચાવી શકે છે અને તમારા પૈસા બચાવી શકે છે:
- થર્મોસ ફ્લાસ્ક (Thermos Flask) નો ઉપયોગ: શિયાળાની ઋતુમાં વારંવાર પીવા માટે પાણી ગરમ કરવામાં ઘણો ગેસ ખર્ચાય છે. એકવારમાં વધુ પાણી ગરમ કરો અને તેને થર્મોસ ફ્લાસ્કમાં ભરીને રાખો. તેનાથી પાણી લાંબા સમય સુધી ગરમ રહેશે અને તમારે વારંવાર ગેસ ચાલુ કરવો પડશે નહીં.
- યોગ્ય માત્રામાં પાણીનો ઉપયોગ: રસોઈ બનાવતી વખતે, ખાસ કરીને ચોખા, પાસ્તા કે શાકભાજી ઉકાળતી વખતે, ફક્ત એટલું જ પાણી વાપરો જેટલી જરૂર હોય. વધુ પાણી નાખશો તો તેને ઉકળવામાં અને સુકવવામાં વધુ ગેસ અને સમય બંને બરબાદ થશે.
- રાત્રે રેગ્યુલેટર બંધ કરવું: આ સુરક્ષા (Safety) અને બચત બંને માટે જરૂરી છે. ઘણીવાર ગેસ પાઇપમાં માઇનોર લીકેજ (Micro leakage) હોય છે, જેની આપણને ખબર પણ નથી પડતી અને ધીમે-ધીમે ગેસ લીક થતો રહે છે. રાત્રે સૂતા પહેલા હંમેશા સિલિન્ડરનો રેગ્યુલેટર (Regulator) બંધ કરવાની આદત પાડો.
નિષ્કર્ષ: સમજદારીથી કરો LPG ગેસની બચત
મિત્રો, LPG ગેસની અછત અને વધતી કિંમતો પર આપણું કોઈ નિયંત્રણ નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર અને સપ્લાય ચેઇનની સમસ્યાઓને કારણે ગેસના ભાવ ઉપર-નીચે થતા રહે છે. પરંતુ આપણા રસોડામાં ગેસનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો, તે સંપૂર્ણપણે આપણા હાથમાં છે. જો આપણે આપણી રોજિંદી રસોઈ બનાવવાની આદતોમાં થોડા સ્માર્ટ ફેરફારો કરીએ, તો આપણે માત્ર દર મહિને આપણા ગેસ સિલિન્ડરની લાઇફ વધારી શકતા નથી, પરંતુ આખા વર્ષમાં હજારો રૂપિયાની સીધી બચત પણ કરી શકીએ છીએ. પ્રેશર કૂકરનો યોગ્ય ઉપયોગ, વાસણોને ઢાંકીને રાંધવા, બર્નરની સફાઈ, અને રસોઈ બનાવતા પહેલા સંપૂર્ણ તૈયારી કરી લેવી—આ તે નાના-નાના પગલાં છે જે મોટો પ્રભાવ પાડે છે. આજથી જ આ ટિપ્સને તમારી રસોડામાં લાગુ કરો અને જાતે જ જુઓ કે તમારું સિલિન્ડર પહેલા કરતાં કેટલા વધુ દિવસ ચાલે છે.
FAQ: LPG ગેસ બચાવવા સંબંધિત પ્રશ્નો
પ્રશ્ન 1: LPG ગેસ બચાવવા માટે સૌથી અસરકારક રીત કઈ છે?
જવાબ: LPG ગેસ બચાવવા માટે સૌથી અસરકારક રીતોમાં પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ કરવો, રસોઈ બનાવતા પહેલા અનાજ અને દાળને પલાળી રાખવા, અને વાસણોને હંમેશા ઢાંકીને રાંધવાનો સમાવેશ થાય છે. આ પદ્ધતિઓ રસોઈનો સમય ઘટાડે છે અને ગેસનો વપરાશ ઓછો કરે છે.
પ્રશ્ન 2: શું પ્રેશર કૂકર ખરેખર ગેસ બચાવે છે?
જવાબ: હા, પ્રેશર કૂકર ગેસ બચાવવામાં ખૂબ જ અસરકારક છે. તે વરાળને બહાર નીકળવા દેતું નથી, જેનાથી અંદરનું દબાણ અને તાપમાન વધે છે અને ખોરાક ખુલ્લા વાસણની સરખામણીમાં 50% થી વધુ ઝડપથી રંધાઈ જાય છે, જેનાથી ગેસની બચત થાય છે.
પ્રશ્ન 3: ગેસ બર્નર ગંદા હોય તો શું અસર થાય છે?
જવાબ: જો ગેસ બર્નર ગંદા હોય, તો તેના છિદ્રો બંધ થઈ જાય છે અને ગેસ યોગ્ય રીતે બહાર આવી શકતો નથી. આનાથી ગેસનો મોટો ભાગ બળ્યા વિના હવામાં ઉડી જાય છે અને બરબાદ થાય છે. ઉપરાંત, ગંદા બર્નરની જ્યોત પીળી કે લાલ થઈ જાય છે, જે દર્શાવે છે કે ગેસ સંપૂર્ણપણે બળી રહ્યો નથી.
પ્રશ્ન 4: રસોઈ બનાવતા પહેલા ફ્રિજમાંથી કાઢેલી વસ્તુઓને કેટલી વાર બહાર રાખવી જોઈએ?
જવાબ: ફ્રિજમાંથી કાઢેલી કોઈપણ વસ્તુને રાંધતા કે ગરમ કરતા પહેલા, તેને ઓછામાં ઓછા 30 થી 45 મિનિટ માટે બહાર સામાન્ય તાપમાને (Room Temperature) આવવા દેવી જોઈએ. આમ કરવાથી ગેસનો પ્રારંભિક વપરાશ ખોરાકને ગરમ કરવાને બદલે તેને સામાન્ય તાપમાન પર લાવવામાં ખર્ચાઈ જતો નથી.
પ્રશ્ન 5: LPG ગેસની અછત દરમિયાન સિલિન્ડર લાંબુ ચલાવવા માટે કોઈ ખાસ ટિપ?
જવાબ: LPG ગેસની અછત દરમિયાન સિલિન્ડર લાંબુ ચલાવવા માટે, ઉપર જણાવેલ બધી ટિપ્સનું પાલન કરવું જરૂરી છે. ખાસ કરીને, રસોઈ બનાવવાની સંપૂર્ણ તૈયારી અગાઉથી કરવી, ઓછી આંચ પર રાંધવું, અને રાત્રે સૂતા પહેલા રેગ્યુલેટર બંધ કરવાની આદત પાડવી ખૂબ મદદરૂપ થઈ શકે છે.
