पितृसत्ता: पुरुषांनाही करते कंगाल, समजून घ्या ‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’चे दुष्परिणाम

पितृसत्ता: पुरुषांनाही करते कंगाल, समजून घ्या ‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’चे दुष्परिणाम

आजकाल अनेक पुरुष ‘पितृसत्ता’ (Patriarchy) या शब्दाकडे एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहतात. त्यांना वाटते की हा विषय फक्त स्त्रियांच्या हक्कांसाठी आहे आणि पुरुषांना खलनायक ठरवण्यासाठी आहे. पण सत्य यापेक्षा खूप वेगळे आहे. पितृसत्ताक व्यवस्था स्त्रियांसाठी जशी अन्यायकारक आहे, तशीच ती पुरुषांसाठीही एक ‘प्रेशर कुकर’सारखी आहे, जी त्यांना आतून पोखरत आहे. या व्यवस्थेने पुरुषांवर अनेक प्रकारचे दबाव टाकले आहेत, ज्यांना ‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’ (Toxic Masculinity) म्हटले जाते. या लेखात आपण पितृसत्तेचे पुरुषांवरील दुष्परिणाम सविस्तरपणे समजून घेऊया.

पितृसत्ता पुरुषांच्या फायद्याची आहे का?

जेव्हा आपण पितृसत्तेच्या दुष्परिणामांबद्दल (Disadvantages of Patriarchy) बोलतो, तेव्हा बहुतेक वेळा स्त्रियांवर होणाऱ्या अत्याचारांची चर्चा होते. पण समाजशास्त्र (Sociology) आणि मानसशास्त्र (Psychology) सांगते की, जी व्यवस्था समाजाच्या एका भागाला दाबते, ती दुसऱ्या भागालाही शांतपणे जगू देत नाही. पितृसत्ता पुरुषांना सत्तेचा आभास (Illusion of Power) देते, पण त्या बदल्यात त्यांचे बालपण, त्यांच्या भावना आणि त्यांचे मानसिक आरोग्य (Mental Health) हिरावून घेते. यामागे ‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’ ही संकल्पना कारणीभूत आहे.

‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’: पुरुषांसाठी एक साइलेंट किलर

पितृसत्ता पुरुषांसाठी नियमांचे एक कठोर पुस्तक (Rulebook) तयार करते. या पुस्तकातील नियमांनुसार न वागणाऱ्या पुरुषांना समाज ‘कमजोर’, ‘बायकी’ किंवा ‘लूझर’ म्हणतो. या व्यवस्थेमुळे पुरुषांचे जीवन कसे प्रभावित होते, ते पाहूया:

१. ‘पैशाची मशीन’ बनण्याचा जीवघेणा दबाव

पितृसत्तानुसार, पुरुषाचे मुख्य काम ‘प्रोव्हायडर’ (Provider) बनणे आहे. लहानपणापासून मुलांना शिकवले जाते की त्यांची किंमत ते किती पैसे कमावतात यावर अवलंबून आहे. जर एखाद्या पुरुषाची नोकरी गेली किंवा तो पत्नीपेक्षा कमी कमावत असेल, तर हा समाज त्याला नैराश्यात (Depression) ढकलू शकतो. एका माणसाचे संपूर्ण आयुष्य केवळ पैसे कमावणाऱ्या यंत्रापर्यंत मर्यादित करणे अमानवीय आहे. जेव्हा स्त्रिया आर्थिक जबाबदाऱ्यांमध्ये समान वाटा उचलतात, तेव्हा त्या पुरुषांवरील हा दबाव कमी करतात.

२. “पुरुषांना वेदना होत नाहीत” हा विषारी खोटेपणा

हा पितृसत्तेने निर्माण केलेला सर्वात मोठा आणि धोकादायक खोटेपणा आहे. लहानपणी मुलगा रडल्यास त्याला ‘मुलींसारखे रडू नकोस, मर्द बन’ असे सांगितले जाते. यामुळे मुले आपल्या भावना व्यक्त करणे, दुःख वाटून घेणे किंवा रडणे विसरतात. राग (Anger) आणि आक्रमकता (Aggression) यांसारख्या भावनांनाच ‘पुरुषी’ मानले जाते. म्हणूनच, पुरुष तणाव (Stress) वाटून घेण्याऐवजी मद्यपान, धूम्रपान किंवा इतर व्यसनांचा (Substance Abuse) आधार घेतात.

३. आत्महत्येचे वाढते प्रमाण आणि मानसिक आरोग्य

जगभरात, विशेषतः भारतात, पुरुषांमधील आत्महत्येचे प्रमाण (Suicide Rate) महिलांपेक्षा खूप जास्त आहे (सुमारे २.५ ते ३ पट अधिक). याचे कारण म्हणजे पुरुषांकडे आपल्या भावना व्यक्त करण्यासाठी सामाजिक आधार नसतो. त्यांना ‘अल्फा मेल’ (Alpha Male) आणि घराचा ‘आधारस्तंभ’ (Pillar) बनावे लागते. ते आतून तुटलेले असले, कर्जात बुडालेले असले किंवा नोकरी गमावलेले असले तरी कोणासमोर रडू शकत नाहीत, कारण पितृसत्ता त्यांना शिकवते की ‘कमजोरी’ दाखवणे पुरुषांचे काम नाही. यामुळे अनेकजण नैराश्याचा बळी ठरून आपले जीवन संपवतात.

४. वडील आणि मुलांमधील दुरावा

पितृसत्ताक रचनेमुळे वडील आणि मुलांमधील (विशेषतः मुलांमधील) नातेसंबंधांवरही परिणाम होतो. या व्यवस्थेत वडिलांचे काम फक्त पैसे कमावणे आणि घरात शिस्त लावणे एवढेच मानले जाते. प्रेम व्यक्त करणे, मुलांना मिठी मारणे किंवा त्यांच्यासोबत खेळणे हे ‘पुरुषी’ मानले जात नाही. यामुळे अनेक मुलांचे त्यांच्या वडिलांशी भावनिक नाते (Emotional Connection) तयार होत नाही. वडील आयुष्यभर कुटुंबासाठी कष्ट करतात, पण वृद्धापकाळात भावनिकदृष्ट्या एकटे पडतात.

५. हिंसा आणि ‘माचो’ संस्कृतीचे उदात्तीकरण

रस्त्यावरील भांडणे, वेगाने गाडी चालवणे किंवा छोट्या-छोट्या गोष्टींवरून मारामारी करणे यामागे ‘माचो’ संस्कृती (Macho Culture) कारणीभूत आहे. जेव्हा समाज पुरुषांकडून त्यांच्या भावना व्यक्त करण्याची क्षमता हिरावून घेतो, तेव्हा ते आपला राग हिंसेतून काढतात. या व्यवस्थेत प्रत्येक पुरुषाला स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आणि ‘खरा मर्द’ सिद्ध करावे लागते. यामुळे अनेक पुरुष अनावश्यक धोके पत्करतात, ज्यामुळे हिंसक गुन्हे (Violent Crimes), अपघात आणि व्यसनांचे प्रमाण वाढते.

‘रेड पिल’ आणि ‘अल्फा मेल’च्या फसव्या कल्पना

आजकाल अनेक ‘रेड पिल’ (Red Pill) कम्युनिटी आणि ‘अल्फा मेल’ इन्फ्लुएन्सर्स पुरुषांना सांगतात की फेमिनिझम (Feminism) हा त्यांचा शत्रू आहे आणि त्यांनी पुन्हा पारंपरिक पुरुषी विचारसरणीकडे परत जावे. पण हे सर्व तुम्हाला एका मानसिक तुरुंगात ढकलण्याचा प्रकार आहे. समाजशास्त्र आणि विज्ञानानुसार, कोणतीही सामाजिक व्यवस्था स्थिर नसते. माणूस हा उत्क्रांतीचा (Evolution) भाग आहे.

जर तुम्ही पुरुष असाल आणि खऱ्या अर्थाने स्वातंत्र्य मिळवू इच्छित असाल, तर ‘प्रोव्हायडर’ आणि ‘रक्षक’ बनण्याच्या दबावातून बाहेर पडा. अशी जोडीदार शोधा जी समानतेवर विश्वास ठेवते. जेव्हा आर्थिक जबाबदाऱ्या आणि घरातील कामांची वाटणी समान होईल, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या छंदांसाठी, मानसिक आरोग्यासाठी आणि शांततेसाठी अधिक वेळ मिळेल. खरा पुरुष तो नाही जो इतरांवर नियंत्रण ठेवतो, तर खरा माणूस तो आहे जो स्वतःला या विषारी व्यवस्थेतून मुक्त करतो.

अक्सर विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. फेमिनिझम (Feminism) पुरुषांच्या विरोधात आहे का?

बिलकुल नाही. खरा फेमिनिझम पितृसत्तेच्या विरोधात आहे, पुरुषांच्या नाही. फेमिनिझम पुरुषांना आर्थिक आणि सामाजिक दबावातून मुक्त करतो. हे स्त्री आणि पुरुष दोघांसाठी समानता आणि स्वातंत्र्याची मागणी करते.

२. ‘टॉक्सिक मॅस्कुलिनिटी’तून बाहेर कसे पडावे?

स्वतःपासून सुरुवात करा. आपल्या भावना व्यक्त करायला शिका. गरज वाटल्यास थेरपी किंवा मित्रांची मदत घ्या. ‘कूल’ किंवा ‘माचो’ दिसण्यासाठी अनावश्यक धोके पत्करू नका.

३. पितृसत्तेचा पुरुषांना काही फायदा आहे का?

पितृसत्ता पुरुषांना सत्ता, संपत्ती आणि निर्णय घेण्याचा एकाधिकार देते. पण त्या बदल्यात ते पुरुषांचे मानसिक आरोग्य, बालपण आणि खरी सुखे हिरावून घेते. हा एक असा सौदा आहे ज्यात शेवटी पुरुषांचेच नुकसान होते.

४. ‘प्रोव्हायडर’ बनण्याचा दबाव पुरुषांना कसा त्रास देतो?

हा दबाव पुरुषांना सतत आर्थिक यश मिळवण्यासाठी प्रेरित करतो, पण अपयशी झाल्यास त्यांना नैराश्य आणि तणावाकडे ढकलतो. यामुळे त्यांचे वैयक्तिक आणि भावनिक जीवन धोक्यात येते.

५. वडील आणि मुलांमधील भावनिक अंतर कमी करण्यासाठी काय करावे?

वडिलांनी मुलांशी मोकळेपणाने संवाद साधावा, त्यांच्या भावना समजून घ्याव्यात आणि प्रेम व्यक्त करावे. मुलांनीही वडिलांशी आपल्या भावना वाटून घ्याव्यात. यामुळे नातेसंबंध अधिक घट्ट होतील.

टीप: हा लेख कोणत्याही लिंग किंवा समुदायाबद्दल पूर्वग्रहदूषित नाही. हा समाजशास्त्र आणि मानसशास्त्रातील तथ्ये आणि आकडेवारीवर आधारित आहे. याचा उद्देश समाजात लिंग समानता, विज्ञान आणि मानसिक आरोग्याबद्दल जागरूकता वाढवणे आहे.