रूपकुंडच्या कंकालांचे रहस्य: शाप की विज्ञान?

रूपकुंड: जिथे हाडे बोलतात, कथा नव्हे

उत्तराखंडच्या उंच हिमालयात, त्रिशूल आणि नंदा घुंटी पर्वतांच्या मधोमध एक लहानशी तलाव आहे – रूपकुंड. उन्हाळ्यात जेव्हा बर्फ वितळतो, तेव्हा या तलावाच्या काठावर आणि पाण्यात शेकडो मानवी हाडे दिसू लागतात. यामुळे या जागेला ‘स्केलेटन लेक’ किंवा ‘कंकाल तलाव’ असेही म्हटले जाते. अनेक वर्षांपासून, या हाडांमागे नंदा देवीचा शाप, लोखंडासारखे गारगोटीचे पाऊस आणि एका रात्रीत सर्वजण मरण पावल्याची कहाणी सांगितली जात आहे. पण प्रश्न हा आहे की, हे खरंच शापामुळे घडले की विज्ञान यामागे काही वेगळेच कारण सांगते?

सत्य हे आहे की, रूपकुंडच्या कंकालांमागे केवळ एक शाप किंवा एकच आपत्ती नाही. 2019 मध्ये ‘Nature Communications’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका प्राचीन DNA अभ्यासाने हे सिद्ध केले आहे की, तपासलेली हाडे किमान तीन वेगवेगळ्या वंशांच्या लोकांची आहेत आणि हे दोन मोठे गट सुमारे हजार वर्षांच्या अंतराने या तलावाजवळ आले होते. शापाची कहाणी ही केवळ श्रद्धा आणि लोककथा आहे, तर हाडांचा इतिहास एक वेगळीच कहाणी सांगतो.

रूपकुंड कुठे आहे आणि हाडांची चर्चा कधी सुरू झाली?

रूपकुंड हे उत्तराखंडमधील चमोली जिल्ह्यात, समुद्रसपाटीपासून सुमारे 5,029 मीटर उंचीवर स्थित आहे. हे सुमारे 40 मीटर व्यासाचे एक लहान हिमनदी तलाव आहे, जे वर्षातील बहुतेक काळ गोठलेले असते. जेव्हा बर्फ वितळतो, तेव्हा तलावाच्या काठावर आणि पाण्यात विखुरलेली मानवी हाडे दिसू लागतात.

या हाडांबद्दलची आधुनिक चर्चा साधारणपणे 1942 पासून सुरू होते, जेव्हा एका ब्रिटिश वन अधिकाऱ्याला गस्त घालताना ही हाडे मोठ्या प्रमाणात आढळली. त्यानंतर जपानी सैनिक, महामारी, लष्करी मोहिम किंवा तीर्थयात्री अशा अनेक शक्यता वर्तवण्यात आल्या. कालांतराने, या ठिकाणी येणारे पर्यटक आणि गिर्यारोहक यांच्यामुळे हाडांची जागा हलली आणि काही वस्तूही हलवल्या गेल्या. त्यामुळे, हे ठिकाण एखाद्या शांत स्मशानभूमीसारखे नसून, वारंवार छेडछाड झालेली एक डोंगराळ दरी आहे. यामुळे प्रत्येक हाडाचा संपूर्ण इतिहास शोधणे कठीण झाले आहे.

हाडांच्या संख्येबद्दल एक गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. अभ्यासात ‘अनेकशे’ (several hundred) व्यक्तींचा उल्लेख आहे. पर्यटन किंवा व्हायरल व्हिडिओंमध्ये कधीकधी 600-800 सारखे आकडे फिरतात, पण ते केवळ अंदाज आहेत, अंतिम जनगणना नाही. विज्ञानाने अजूनपर्यंत सर्व हाडांचे DNA वाचलेले नाही – केवळ काही नमुन्यांचा अभ्यास केला गेला आहे.

लोकप्रिय कथा: नंदा देवीचा शाप आणि लोखंडी गारगोटी

गढ़वालच्या लोककथांमध्ये रूपकुंडचा संबंध नंदा देवी यात्रेसोबत जोडला जातो. एक सामान्य कथा अशी आहे की, कन्नौजचा राजा आणि राणी किंवा त्यांचा काफिला नंदा देवीच्या पूजेसाठी पर्वतावर चढला होता. वाटेत त्यांनी नाच-गाणे केले किंवा काहीतरी अनादर केला, ज्यामुळे देवीला राग आला. असे म्हणतात की, आकाशातून लोखंडासारख्या गारगोटीचा वर्षाव झाला आणि संपूर्ण काफिला तिथेच मरण पावला.

ही कथा राज जात सारख्या नंदा देवी यात्रांशी मिळतीजुळती आहे. यात्रेतील छत्र्या, बांगड्या यांसारख्या वस्तू लोकस्मृतीत जोडलेल्या आहेत आणि जुन्या अहवालांमध्येही तलावाजवळ अशा वस्तूंचा उल्लेख आढळतो. येथूनच ‘एकाच गारगोटीच्या पावसात सर्वजण मरण पावले’ ही थेअरी मजबूत झाली. काही कवटींवरील गोल, न भरलेले फ्रॅक्चर पाहून काही संशोधकांनी नंतरही जोरदार गारगोटीच्या शक्यतेवर लिहिले.

श्रद्धा आणि विज्ञान या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. लोककथा सांगते की, पर्वतावरील लोक या जागेला केवळ भूगोल मानत नाहीत, तर देवीचे क्षेत्र मानतात. परंतु, एका कथेवरून हे सिद्ध होत नाही की प्रत्येक कंकाल त्याच रात्री, त्याच काफिल्याचा आणि त्याच कारणाने तिथे पडलेला आहे. त्यासाठी हाडांचे वय, त्यांचे अन्न आणि वंश तपासणे आवश्यक आहे.

2019 च्या DNA अभ्यासाने जुन्या एक-आपत्ती सिद्धांताला धक्का दिला

दशकांपासून अनेकांचा असा विश्वास होता की, रूपकुंडमध्ये एकच घटना घडली – सुमारे नवव्या शतकात एक मोठा काफिला गारगोटीच्या पावसात अडकला. जुन्या कार्बन डेटिंगमध्ये काही नमुने सुमारे 850 इसवीच्या आसपासचे आढळले, ज्यामुळे ही कथा अधिक मजबूत वाटू लागली.

2019 मध्ये, ईडेओइन हार्ने, नीरज राय, कुमारस्वामी थंगराज, डेव्हिड राइख आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या टीमने 38 कंकालांचे जीनोम-व्यापी प्राचीन DNA काढले. हा भारतातील पहिला प्राचीन मानवी DNA संच मानला जातो.

या अभ्यासात खालील गोष्टी समोर आल्या:

• 23 व्यक्ती: आजच्या दक्षिण आशियाई लोकांच्या विविधतेच्या कक्षेत येतात – गट ‘रूपकुंड A’.
• 14 व्यक्ती: पूर्व भूमध्यसागरीय वंशाचे, जे आजच्या ग्रीस आणि क्रीटमधील लोकांशी सर्वाधिक जवळचे आहेत – गट ‘रूपकुंड B’.
• 1 व्यक्ती: दक्षिण-पूर्व आशियाशी संबंधित वंश – गट ‘रूपकुंड C’.

तपासलेले लोक एकमेकांचे जवळचे नातेवाईक नव्हते. यात स्त्री आणि पुरुष दोघेही होते. यावरून लष्करी गट किंवा केवळ पुरुष व्यापाऱ्यांच्या जुन्या शक्यता कमकुवत झाल्या. दक्षिण आशियाई गट देखील एकाच गावातील किंवा एकाच जातीचे नव्हते – ते वेगवेगळ्या दक्षिण आशियाई स्रोतांशी जोडलेले दिसतात.

वस्तुस्थिती: ‘Nature Communications’ (2019) नुसार, तपासलेल्या 38 कंकालांचे तीन वंशीय गटांमध्ये वर्गीकरण केले गेले. दक्षिण आशियाई गट सुमारे 800 इसवी (7वी-10वी शतक) काळातील आहे; भूमध्यसागरीय आणि दक्षिण-पूर्व आशियाई नमुने सुमारे 1800 इसवीच्या कालावधीतील आहेत – दोन्हीमध्ये सुमारे 1,000 वर्षांचे अंतर आहे.

दोन काळ, दोन आहार: कार्बन डेटिंग आणि खाण्यापिण्यातील फरक

केवळ DNA नेच नाही, तर रेडिओकार्बन डेटिंगनेही काळाचे विभाजन केले. रूपकुंड A गटातील नमुने 7वी ते 10वी शतकादरम्यानचे आहेत. काही तारखांच्या 95% विश्वास अंतराने एकमेकांना छेद दिला नाही, याचा अर्थ असाही होऊ शकतो की दक्षिण आशियाई हाडे एकाच रात्रीची नाहीत – एकापेक्षा जास्त घटना असू शकतात.

रूपकुंड B आणि C गट नंतरचे आहेत. अभ्यासात त्यांना सुमारे 1800 इसवीच्या आसपासचे मानले आहे. मात्र, कार्बन-14 डेटिंगच्या त्या शतकातील तांत्रिक मर्यादांमुळे, नेमके 1700, 1800 किंवा त्यानंतरचा महिना निश्चित करणे शक्य नाही. अभ्यासात स्पष्टपणे म्हटले आहे की, हा काळ 17व्या ते 20व्या शतकाच्या दरम्यानचा आहे. ‘न्यू यॉर्कर’ सारख्या नंतरच्या अहवालांमध्येही हेच नमूद केले गेले आहे की, पठारी प्रदेशामुळे तारीख निश्चित करणे कठीण आहे, पण शक्यता 18व्या शतकाकडे झुकते, तरीही निश्चित कॅलेंडर नाही.

स्थिर समस्थानिकांनी (stable isotopes) खाण्यापिण्यातील फरक दर्शविला. दक्षिण आशियाई गटाच्या हाडांमध्ये बाजरीसारख्या C4 पिकांचे संकेत मिळाले, जे भारतीय उपखंडातील अनेक पदार्थांशी जुळतात. भूमध्यसागरीय गटाच्या आहारात बाजरीचे प्रमाण खूपच कमी होते – बहुतेक C3 वनस्पती-आधारित आहार होता, आणि समुद्री माशांचा आहारही प्रमुख नव्हता. संशोधक लिहितात की, हे लोक कदाचित अंतर्देशीय पूर्व भूमध्यसागरीय प्रदेशात वाढले असावेत आणि नंतर काही कारणास्तव हिमालयात आले असावेत. ते तिथे का आले, याचे कारण अभ्यासात दिलेले नाही.

गारगोटीच्या जखमा: शक्यता आहे, पण पुरावा नाही

काही कवटींवर वरच्या बाजूला न भरलेले दाबलेले फ्रॅक्चर आढळले आहेत. जुन्या मानववंशशास्त्रीय अहवालांमध्येही गोल जखमांचा उल्लेख होता. रूपकुंडच्या परिसरात जोरदार गारगोटी पडते, त्यामुळे ‘मोठ्या गारगोटीमुळे मृत्यू’ ही परिकल्पना बराच काळ चालत आली आहे.

2019 च्या अभ्यासात तीन व्यक्तींमध्ये असे फ्रॅक्चर नोंदवले गेले आहेत आणि त्यात म्हटले आहे की, जोरदार गारगोटी पडणे शक्य आहे – पण सोबतच हेही लिहिले आहे की, इतर शक्यताही असू शकतात. इथेच लोककथा आणि प्रयोगशाळेतील निष्कर्ष एकत्र येताना दिसतात, पण हे एकत्र येणे म्हणजे पुरावा नाही.

जर दक्षिण आशियाई गट अनेक घटनांमध्ये तिथे आला असेल, तर एकाच देवी-प्रकोपाची रात्र पुरेशी नाही. जर नंतरचा भूमध्यसागरीय गट वेगळ्या शतकात मरण पावला असेल, तर तोच शाप दोघांनाही एकाच वेळी कारणीभूत ठरू शकत नाही. या जखमा हे दर्शवू शकतात की काही डोक्यांवर वरून जोरदार आघात झाला होता. तो आघात गारगोटी असू शकते, दगड असू शकतो किंवा पडणे असू शकते. अभ्यासात एकाच कारणावर शिक्कामोर्तब केलेले नाही.

आरोग्याच्या इतर खुणा सामान्य होत्या – व्यापक महामारी किंवा दीर्घकाळ कुपोषणाची स्पष्ट चित्र या नमुन्यातून मिळाले नाही. याचा अर्थ ‘सर्वजण आजारी पडून एकाच वेळी मरण पावले’ ही सोपी कथा देखील कमकुवत ठरते.

खरी कोडे: आता शाप नाही, तर भूमध्यसागरीय प्रवासी

दक्षिण आशियाई हाडांचे विश्लेषण करणे तुलनेने सोपे आहे. नंदा देवीचा मार्ग जुना आहे. पर्वतावर तीर्थक्षेत्र, हवामान आणि उंची या तिन्ही गोष्टी जीवघेण्या ठरू शकतात. 7वी ते 10वी शतकात वेगवेगळ्या दक्षिण आशियाई गटांचे तिथे पोहोचणे हे भौगोलिकदृष्ट्या अशक्य नाही.

सर्वात मोठे कोडे म्हणजे ‘रूपकुंड B’ गट. सुमारे दोनशे वर्षांपूर्वी पूर्व भूमध्यसागरीय प्रदेशाशी संबंधित 14 असंबंधित स्त्री-पुरुष या उंचीवर कसे पोहोचले? सरकारी प्रवास वर्णनांमध्ये अशा मोठ्या ग्रीक-क्रीट काफिल्याचा उल्लेख नाही, ज्यामुळे ही कथा बंद होईल.

सिकंदरच्या सैन्याच्या वंशजांची जुनी अटकल त्यांच्या आहाराशी जुळत नाही – हे लोक भारतात पिढ्यानपिढ्या बाजरी खाणारे स्थानिक वाटत नाहीत, तर अलीकडील वर्षांतील भूमध्यसागरीय आहार दर्शवतात. नीरज राय यांनी अभ्यासानंतर स्पष्ट केले की, वंश कळला, पण भूमध्यसागरीय लोक या तलावाजवळ का आले आणि काय करत होते – हे अनुत्तरित आहे.

डेव्हिड राइख यांनी सावध केले की, ‘ते क्रीटमधूनच आले होते’ असे म्हणणे अतिशयोक्ती ठरेल; सर्वात जवळचे साम्य आजच्या ग्रीस-क्रीट गटाशी आहे, पण ‘पासपोर्ट’ मिळालेला नाही. विज्ञानाने रहस्य मिटवले नाही, तर चुकीची सोपी उत्तरे दूर केली.

हाच रूपकुंडचा खरा संदेश आहे. पर्वतावरील मृत्यू रहस्यमय वाटतो, म्हणून मन शाप, एलियन किंवा एकाच फिल्मी आपत्तीची मागणी करते. प्रयोगशाळा सांगते: जागा एक आहे, काळ अनेक आहेत, लोक वेगळे आहेत, कारण अपूर्ण आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

काय रूपकुंडचे सर्व कंकाल एकाच शापामुळे मरण पावले?

तपासलेल्या नमुन्यांनुसार, नाही. दोन मोठे गट सुमारे हजार वर्षांच्या अंतराने आले होते. लोककथा ही श्रद्धा आहे; कार्बन डेटिंग आणि DNA एकाच रात्रीच्या घटनेला समर्थन देत नाहीत.

काय गारगोटीच्या पावसामुळे मृत्यू सिद्ध झाला आहे?

नाही. काही कवटींवर न भरलेले दाबलेले फ्रॅक्चर आहेत आणि त्या भागात जोरदार गारगोटी पडते. 2019 च्या अभ्यासात याला एक शक्यता मानले आहे, अंतिम कारण नाही.

भूमध्यसागरीय लोक तिथे काय करत होते?

सध्या हे अज्ञात आहे. त्यांचा वंश पूर्व भूमध्यसागरीय प्रदेशाशी संबंधित होता, आहार भारतीय बाजरीच्या थाळीपेक्षा वेगळा होता आणि काळ नंतरचा होता. उद्देश – तीर्थयात्रा, व्यापार, प्रवास दल – कागदावर सिद्ध झालेले नाही.

किती मृतदेह आहेत?

वैज्ञानिक भाषेत ‘अनेकशे’. व्हायरल आकडे केवळ अंदाज आहेत. या प्रमुख अभ्यासात केवळ 38 लोकांचे संपूर्ण जीनोम वाचले गेले. उर्वरित हाडे वेगळ्या गटांचीही असू शकतात.

काय ही जागा जपानी सैनिकांची किंवा कोणत्या सैन्याची आहे?

मिश्रित लिंग, भिन्न शतके आणि भिन्न वंश हे सैन्याच्या सोप्या सिद्धांताशी जुळत नाहीत. 1942 च्या आसपासची जपानी सैनिकांची अटकळ ही जुनी चर्चा आहे, जी 2019 च्या आकडेवारीशी जुळत नाही.

अस्वीकरण: हा लेख श्रद्धेची निंदा करत नाही किंवा रूपकुंडला भेट देण्यासाठी मार्गदर्शक नाही. उंची, हवामान आणि मार्ग जीवघेणे ठरू शकतात. कंकाल मानवी हाडे आहेत – त्यांना स्पर्श करणे, उचलणे किंवा सोशल मीडियावर शेअर करण्यासाठी हलवणे हे विज्ञान नाही, तसेच आदरणीयही नाही. शापाची कहाणी ही लोकस्मृती आहे; वर दिलेले आकडे 2019 च्या प्रकाशित अभ्यासावर आणि सार्वजनिक अहवालांवर आधारित आहेत. नवीन उत्खनन किंवा नवीन नमुने चित्र बदलू शकतात.