खाना शरीर में लागत नाहीये? वजन, आहार आणि तपासणीची योग्य सुरुवात

News Vivek Hardaha November 5, 2026

आहारतज्ञांशी वजन आणि आहाराच्या डायरीबद्दल बोलणारी व्यक्ती, सांकेतिक चित्र

खाल्लं-प्यायलं अंगी लागत नाही: समस्या समजून घ्या

अनेकदा लोक म्हणतात की, ‘मी खूप खातो, पण तरीही माझं अंगी लागत नाहीये.’ याचा अर्थ नेहमीच अन्न पचत नाही असा नसतो. कधीकधी दिवसभराचं जेवण गरजेपेक्षा कमी पडतं, कधी कामाचा आणि शारीरिक हालचालींचा ताण जास्त असतो, तर कधी वजन कमी होण्यामागे वैद्यकीय तपासणीची गरज असू शकते. योग्य सुरुवात कुठल्याही टॉनिकने नाही, तर तुमच्या आहाराचं, वजनाचं आणि लक्षणांचं वास्तववादी चित्र पाहून व्हायला हवी.

वजन वाढत नाहीये की कमी होत आहे?

बराच काळ वजन जवळपास सारखंच राहणं आणि प्रयत्न न करता वजन कमी होणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. तुमच्या जुन्या वजनाकडे, कपड्यांच्या फिटिंगकडे आणि गेल्या काही महिन्यांच्या माहितीकडे लक्ष द्या. जर वजन सतत कमी होत असेल आणि तुमच्या खाण्यापिण्यात किंवा शारीरिक हालचालींमध्ये काही खास बदल झाला नसेल, तर डॉक्टरांना भेटा. केवळ बारीक दिसल्याने आपोआप कोणतीही गंभीर आजार आहे असं ठरवता येत नाही. एकाच तराजूवर, सारख्या परिस्थितीत वेळोवेळी वजन तपासा. दिवसातून अनेक वेळा वजन तपासल्याने उपयुक्त माहिती कमी आणि चिंता जास्त वाढू शकते. लहान मुलं, किशोरवयीन मुलं आणि गर्भवती महिलांच्या वजनाचं मूल्यांकन प्रौढांच्या सामान्य सल्ल्यापेक्षा वेगळं केलं जातं.

एक वेळचं जास्त जेवण दिवसभराची कमतरता भरून काढू शकत नाही

दुपारच्या जेवणात खूप खाल्ल्यानंतर जर संध्याकाळचं आणि रात्रीचं जेवण राहून गेलं, तर दिवसभराचं एकूण जेवण तेवढं होत नाही जेवढं आपल्याला वाटतं. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचा नाश्ता फक्त चहा असतो, दुपारी जेवणात पोळी खातो आणि रात्री उशिरा थकून झोपी जातो. त्याला जेवणाची एक वेळ आठवते, बाकीच्या वेळेतील अंतर नाही. दुसरा व्यक्ती शेती, बांधकाम किंवा सतत चालण्या-फिरण्याचं काम करतो. त्याच्या गरजा केवळ बसून काम करणाऱ्या मित्रापेक्षा वेगळ्या असू शकतात. इतरांशी तुलना करण्याऐवजी तुमच्या दिवसभराच्या खाण्यापिण्याच्या सवयींचं निरीक्षण करा. तुमच्या आहारातील गरज काय आहे, हे आहारतज्ञ तुमच्या दिनचर्येनुसार सांगू शकतात.

सात दिवसांची आहार डायरी बनवा

काय लिहावं?

वेळ: सकाळी ८ वाजता, दुपारी २ वाजता, रात्री ९ वाजता
जेवण आणि अंदाजे प्रमाण: दोन पोळ्या, एक वाटी डाळ, भाजी
मध्ये खाल्लेले पदार्थ: चहा, बिस्किटं, फळं, दही किंवा काहीच नाही
काम आणि शारीरिक हालचाली: जास्त वेळ मेहनत, खेळ, प्रवास
समस्या: भूक कमी लागणे, पोटात दुखणे, जुलाब, गिळायला त्रास होणे
औषधं आणि झोप: औषधाचं नाव, झोपण्याची आणि उठण्याची अंदाजे वेळ

डायरीमध्ये खरं लिहा; कोणाला प्रभावित करण्यासाठी जेवणाचं प्रमाण वाढवू नका. फोटो काढणं सोयीचं असल्यास ताटाचे फोटोही ठेवू शकता. डॉक्टर किंवा आहारतज्ञांना हा रेकॉर्ड दाखवल्यास सामान्य सल्ल्याऐवजी तुमच्या प्रत्यक्ष गरजांवर चर्चा होऊ शकते.

आहाराची गुणवत्ता कशी सुधारावी?

मुख्य जेवणात पोळी किंवा भातासोबत डाळ, चणे, राजमा, सोया, दूध-दही, अंडे किंवा तुमच्या आवडीचा प्रोटीन स्रोत समाविष्ट करा.
एकाच वेळी खूप मोठी प्लेट जेवणं शक्य वाटत नसेल, तर थोड्या थोड्या वेळाने नियमित जेवणं आणि मध्ये पौष्टिक नाश्ता करण्याचा विचार करा.
शेंगदाणे, सुका मेवा किंवा बिया यांसारखे पर्याय तुमच्या सहनशीलतेनुसार आणि बजेटनुसार निवडा; ऍलर्जी असल्यास टाळा.
वजन वाढवण्यासाठी केवळ मिठाई, तळलेले पदार्थ आणि गोड पेयांवर अवलंबून राहू नका.
जेवणापूर्वी लगेच खूप जास्त पेय प्यायल्याने पोट भरत असेल, तर जेवणाच्या वेळेचं नियोजन आहारतज्ञांशी चर्चा करून करा.

शरीर मजबूत करण्यात शारीरिक हालचालींची भूमिका

वजन वाढणं म्हणजे प्रत्येक वेळी स्नायू वाढणं नव्हे. तुमच्या क्षमतेनुसार स्ट्रेंथ ट्रेनिंग (ताकदीचे व्यायाम), नियमित आहार आणि पुरेशी विश्रांती एकत्र आवश्यक आहे. सुरुवात हलक्या व्यायामाने करा; जर तुम्हाला आधीपासूनच कोणताही आजार, वेदना किंवा खूप अशक्तपणा असेल, तर योग्य व्यायामासाठी तज्ञांचा सल्ला घ्या. इतरांच्या जड वजन उचलण्याच्या व्यायामाची नक्कल करणं गरजेचं नाही.

डॉक्टरांना कधी भेटावं?

प्रयत्न न करता सतत वजन कमी होणं, भूक लागण्यात मोठा बदल होणं, दीर्घकाळ जुलाब होणं, पोटात सतत दुखणं, खूप तहान लागणं किंवा इतर कोणतीही नवीन समस्या जाणवत असेल, तर वैद्यकीय तपासणी करून घ्या. पचनसंस्थेचे आजार, थायरॉईड किंवा मधुमेह यांसारख्या आरोग्य समस्या आणि काही औषधांमुळे वजनात बदल होऊ शकतो. संभाव्य कारणांची यादी वाचून स्वतःच निदान करू नका. डॉक्टर तुमची लक्षणं, जुने रिपोर्ट्स, औषधं आणि आहाराची माहिती यावर आधारित आवश्यक तपासण्या सुचवतील. प्रत्येक व्यक्तीने सर्व टेस्ट करणं किंवा स्वतःहून जंतांचं औषध घेणं योग्य नाही. रक्ताची किंवा मलाची कोणतीही तपासणी आवश्यक असल्यास, त्याचा उद्देश समजून घेऊनच ती करा.

या दाव्यांपासून सावध रहा

सात दिवसांत १० किलो वजन वाढेल, प्रत्येकावर परिणाम होईल, कोणताही दुष्परिणाम नाही आणि जेवणाशिवाय शरीर बनेल असे दावे विश्वासार्ह योजना नाहीत. कुठल्याही पावडर किंवा कॅप्सूलचं नाव माहीत असण्यापेक्षा त्यातील घटक, गरज आणि तुमच्या आरोग्यासाठी त्याची उपयुक्तता समजून घेणं जास्त महत्त्वाचं आहे. जर तुम्ही सध्या उपचार घेत असाल, तर ते अर्धवट सोडून असे उत्पादने घेऊ नका.