वोट चोरी म्हणजे काय? मतदार यादीतून नावे वगळण्यामागे काय कारणं आहेत?

वोट चोरी म्हणजे काय? या आरोपामागील सत्य काय?

सध्याच्या काळात ‘वोट चोरी’ हा शब्दप्रयोग सोशल मीडियावर आणि काही राजकीय चर्चांमध्ये वारंवार ऐकायला मिळत आहे. पण ‘वोट चोरी’ म्हणजे नक्की काय? हा काही कायदेशीर शब्द नाही, तर एका विशिष्ट आरोपासाठी वापरला जाणारा शब्द आहे. हा आरोप असा आहे की, निवडणूक प्रक्रियेत निकाल आपल्या बाजूने लागावा यासाठी पात्र मतदारांची नावे मतदार यादीतून हेतुपुरस्सर वगळली जात आहेत. विरोधी पक्ष, काही सामाजिक संघटना आणि नागरिक या आरोपांमागे आहेत. दुसरीकडे, निवडणूक आयोग आणि सरकारचे म्हणणे आहे की, ही एक ‘स्पेशल इंटेंसिव्ह रिव्हिजन’ (SIR) म्हणजेच मतदार यादीची विशेष सखोल तपासणी प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत डुप्लिकेट (दुबार नोंदणी), मृत किंवा स्थलांतरित झालेल्या मतदारांची नावे यादीतून काढली जातात, जेणेकरून यादी अधिक अचूक होईल.

हे दोन्ही दृष्टिकोन एकाच वेळी खरे असू शकत नाहीत, जोपर्यंत प्रत्येक वगळलेल्या नावाचा स्वतंत्रपणे तपास होत नाही. ‘चोरी’ हा शब्द खूप गंभीर आरोप दर्शवतो. कायदेशीर भाषेत बोलायचं झाल्यास, बनावट मतदान करणे, यादीतून चुकीच्या पद्धतीने नावे काढणे किंवा निवडणूक प्रक्रियेत अनियमितता करणे या वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. पण सामान्य भाषेत या सर्व गोष्टींना ‘वोट चोरी’ या एकाच शब्दात एकत्र केले जाते. त्यामुळे, या लेखात आपण या आरोपांमागील सत्य, SIR प्रक्रिया आणि तुमचं नाव मतदार यादीत आहे की नाही हे कसं तपासायचं, याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.

SIR म्हणजे काय? मतदार यादीची सखोल तपासणी प्रक्रिया

SIR म्हणजे ‘स्पेशल इंटेंसिव्ह रिव्हिजन’ (Special Intensive Revision). ही निवडणूक आयोगाद्वारे राबवली जाणारी एक प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये मतदार यादीची सखोल तपासणी केली जाते. या प्रक्रियेत घरोघरी जाऊन किंवा अर्ज (फॉर्म) मागवून नवीन मतदारांची नावे यादीत जोडली जातात आणि जे मतदार आता पात्र नाहीत (उदा. मृत झालेले, कायमचे स्थलांतरित झालेले किंवा ज्यांची दुबार नोंदणी झाली आहे) त्यांची नावे यादीतून वगळली जातात.

निवडणूक आयोगाच्या मते, या प्रक्रियेचा मुख्य उद्देश मतदार यादीला अद्ययावत आणि अचूक ठेवणे हा आहे. यादीत मृत व्यक्तींची नावे किंवा एकाच व्यक्तीची दोन ठिकाणी नोंदणी असल्यास, ती निवडणूक प्रक्रियेत अडथळा निर्माण करू शकते. त्यामुळे, अशा नावांना वगळणे आवश्यक आहे.

मात्र, काही विरोधी पक्ष आणि संघटनांचा असा आरोप आहे की, या SIR प्रक्रियेदरम्यान केवळ अपात्रच नव्हे, तर अनेक पात्र आणि स्थानिक मतदारांची नावे देखील वगळली जात आहेत. त्यांना याबद्दल पुरेशी सूचना मिळत नाही किंवा नावे वगळण्याची प्रक्रिया पारदर्शक नाही, असा त्यांचा दावा आहे. काही अहवालानुसार, या SIR प्रक्रियेदरम्यान कोट्यवधी नावे यादीतून वगळण्यात आली आहेत. या नावांमध्ये किती पात्र मतदार होते आणि किती अपात्र, यावरच वादाचे मुख्य मुद्दे आहेत.

मतदार यादीतून नाव वगळण्याची सामान्य कारणे

मतदार यादीतून नाव अनेक सामान्य कारणांमुळे वगळले जाऊ शकते, ज्याचा ‘वोट चोरी’च्या आरोपाशी थेट संबंध नसतो. ही कारणे खालीलप्रमाणे:

• मृत्यू: जर मतदार मृत झाला असेल, तर त्याचे नाव यादीतून काढले जाते.
• स्थलांतर: जर मतदार कायमस्वरूपी दुसऱ्या विधानसभा क्षेत्रात किंवा राज्यात स्थलांतरित झाला असेल, तर त्याचे नाव जुन्या यादीतून काढले जाते.
• दुबार नोंदणी: एकाच व्यक्तीची एकापेक्षा जास्त ठिकाणी नोंदणी असल्यास, त्यातील एक नोंदणी वगळली जाते.
• पत्ता पडताळणीत अयशस्वी: काहीवेळा मतदार नोंदणीसाठी दिलेल्या पत्त्याची पडताळणी न झाल्यास नाव वगळले जाऊ शकते.
• अपूर्ण अर्ज: मतदार नोंदणीचा अर्ज भरताना आवश्यक माहिती न दिल्यास किंवा अर्ज अपूर्ण राहिल्यास नाव वगळले जाऊ शकते.
• दीर्घकाळ मतदानात अनुपस्थिती: काही प्रकरणांमध्ये, जर मतदार अनेक निवडणुकांमध्ये सलगपणे मतदान करत नसेल, तर त्याचे नाव वगळले जाऊ शकते (यासाठी विशिष्ट नियम आहेत).

जेव्हा पात्र मतदारांना कोणतीही पूर्वसूचना न देता किंवा सुधारणेची संधी न देता त्यांची नावे यादीतून वगळली जातात, तेव्हा ‘वोट चोरी’चा आरोप अधिक गंभीर होतो. त्यामुळे, प्रत्येक प्रकरण वैयक्तिक पातळीवर तपासणे महत्त्वाचे ठरते.

तुमचे नाव मतदार यादीत आहे की नाही, हे कसे तपासावे?

तुमचे नाव मतदार यादीत आहे की नाही, हे तपासणे खूप सोपे आहे. यासाठी निवडणूक आयोगाने ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे. खालीलप्रमाणे तुम्ही तुमचं नाव तपासू शकता:

1. ऑनलाइन पोर्टल: निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत वेबसाइटवर जा. यासाठी तुम्ही ‘Voters.eci.gov.in’ या वेबसाइटला भेट देऊ शकता.
2. शोध पर्याय: वेबसाइटवर तुम्हाला ‘Search your name in electoral roll’ किंवा तत्सम पर्याय दिसेल. त्यावर क्लिक करा.
3. माहिती भरा: तुम्हाला तुमचा EPIC नंबर (मतदार ओळखपत्रावरील क्रमांक) टाकू शकता किंवा तुमचे राज्य, जिल्हा, विधानसभा क्षेत्र आणि इतर आवश्यक माहिती (नाव, वय, लिंग इ.) भरूनही शोधू शकता.
4. निकाल तपासा: माहिती भरल्यानंतर, जर तुमचे नाव यादीत असेल, तर तुम्हाला तुमची सर्व माहिती दिसेल. नाव नसल्यास, तसा संदेश येईल.

ब्लॉक लेव्हल ऑफिसर (BLO) शी संपर्क साधा: जर तुम्हाला ऑनलाइन नाव सापडले नाही किंवा काही शंका असेल, तर तुम्ही तुमच्या भागातील बीएलओ (Booth Level Officer) शी संपर्क साधू शकता. ते तुम्हाला मतदार यादीची सद्यस्थिती आणि नाव नोंदणी किंवा दुरुस्तीसाठी आवश्यक माहिती देऊ शकतील. नाव वगळले असल्यास, ते पुन्हा कसे समाविष्ट करावे याबद्दलही ते मार्गदर्शन करतील.

नाव वगळल्यास काय करावे?

जर तुमचे नाव मतदार यादीतून वगळले गेले असेल, तर घाबरून जाऊ नका. निवडणूक आयोग यासाठी एक प्रक्रिया पुरवते, ज्याला ‘दावा आणि हरकत’ (Claims and Objections) म्हणतात. या प्रक्रियेदरम्यान तुम्ही तुमचे नाव पुन्हा यादीत समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करू शकता. यासाठी तुम्हाला फॉर्म क्रमांक 6 (Form 6) भरावा लागतो. या प्रक्रियेची अंतिम तारीख प्रत्येक राज्यात निवडणूक आयोगाच्या सूचनेनुसार ठरवली जाते. त्यामुळे, वेळोवेळी निवडणूक आयोगाच्या सूचना तपासा आणि अंतिम मुदतीपूर्वी अर्ज सादर करा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न: ‘वोट चोरी’ हा आरोप सिद्ध झाला आहे का?

उत्तर: नाही, ‘वोट चोरी’ हा सध्या तरी एक आरोप आहे. निवडणूक आयोग आणि सरकार या आरोपांचे खंडन करत आहेत. या आरोपांवर आधारित कोणताही अंतिम न्यायालयीन निकाल या लेखाच्या तारखेपर्यंत आलेला नाही. त्यामुळे, जोपर्यंत प्रत्येक प्रकरणाचा स्वतंत्र तपास होत नाही, तोपर्यंत या आरोपांना सिद्ध मानले जाऊ शकत नाही.

प्रश्न: मतदार यादीतून कोट्यवधी नावे का वगळली गेली?

उत्तर: निवडणूक आयोगाच्या SIR (Special Intensive Revision) प्रक्रियेदरम्यान मतदार यादी अधिक अचूक करण्यासाठी अनेक नावे वगळण्यात आली आहेत. यामध्ये मृत झालेले मतदार, दुबार नोंदणी असलेले मतदार किंवा कायमचे स्थलांतरित झालेले मतदार यांचा समावेश आहे. मात्र, या नावांमध्ये किती पात्र मतदार होते, यावर वाद आहे.

प्रश्न: माझे नाव मतदार यादीत आहे की नाही, हे मी कसे तपासू शकतो?

उत्तर: तुम्ही निवडणूक आयोगाच्या अधिकृत वेबसाइट voters.eci.gov.in वर जाऊन तुमचा EPIC नंबर किंवा इतर माहिती भरून तुमचे नाव तपासू शकता. तसेच, तुम्ही तुमच्या भागातील बीएलओ (BLO) शी संपर्क साधूनही माहिती मिळवू शकता.

प्रश्न: जर माझे नाव यादीतून वगळले गेले असेल, तर मी काय करू शकतो?

उत्तर: जर तुमचे नाव यादीतून वगळले गेले असेल, तर तुम्ही फॉर्म क्रमांक 6 भरून ‘दावा आणि हरकत’ प्रक्रियेद्वारे तुमचे नाव पुन्हा समाविष्ट करण्यासाठी अर्ज करू शकता. यासाठीची अंतिम मुदत निवडणूक आयोगाच्या सूचनेनुसार असते.

प्रश्न: ‘वोट चोरी’ आणि मतदार यादीतील नावे वगळणे यातील फरक काय आहे?

उत्तर: ‘वोट चोरी’ हा एक व्यापक आरोप आहे, ज्यामध्ये पात्र मतदारांची नावे हेतुपुरस्सर वगळली जातात असा दावा केला जातो. याउलट, मतदार यादीतून नावे वगळणे ही एक नियमित प्रक्रिया आहे, जी मृत, स्थलांतरित किंवा दुबार नोंदणी झालेल्या मतदारांसाठी केली जाते. जर पात्र मतदारांना योग्य संधी न देता त्यांची नावे वगळली गेली, तर तो ‘वोट चोरी’च्या आरोपाचा भाग ठरू शकतो.

निष्कर्ष

मतदार यादीतील नावे तपासणे आणि निवडणूक प्रक्रियेत आपला सहभाग सुनिश्चित करणे हा प्रत्येक नागरिकाचा हक्क आहे. ‘वोट चोरी’ हा एक गंभीर आरोप असला तरी, तो सिद्ध होण्यासाठी पुराव्यांची आवश्यकता असते. सामान्य नागरिकांसाठी, आपले नाव मतदार यादीत आहे की नाही हे तपासणे आणि काही शंका असल्यास त्वरित बीएलओ किंवा निवडणूक आयोगाशी संपर्क साधणे महत्त्वाचे आहे. केवळ आरोपांवर विश्वास न ठेवता, सत्य पडताळून पाहणे आणि आपल्या हक्कांसाठी योग्य मार्गाने प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.