રસોડાની ગેસ સિલિન્ડર જલ્દી ખતમ થાય છે? બિલ અડધું કરવા માટે 7 અસરકારક ઉપાયો
મહિનાની 20 તારીખ આવે તે પહેલાં જ રસોઈ ગેસનું સિલિન્ડર ખાલી થઈ જાય છે? જ્યારે પણ નવું સિલિન્ડર આવે છે, ત્યારે લાગે છે કે આ વખતે થોડું ધ્યાન રાખીને વાપરીશું, પરંતુ અઠવાડિયા વીતતાની સાથે જ ચૂલાની વાદળી જ્યોત ફરી નબળી પડવા લાગે છે. જો તમે પણ દર મહિને LPGના વધતા ભાવ અને જલ્દી ખતમ થતા ગેસથી પરેશાન છો, તો હવે સમય આવી ગયો છે કે તમે તમારી રસોઈ બનાવવાની કેટલીક મૂળભૂત આદતોમાં સુધારો કરો. થોડી સમજદારી તમારા રસોડાના બજેટને તરત જ સંભાળી શકે છે.
1. રસોઈ બનાવતા પહેલા તૈયારી ન કરવી: ગેસ બગાડવાનું મુખ્ય કારણ
ઘણીવાર એવું જોવા મળે છે કે લોકો પહેલા ચૂલો ચાલુ કરી દે છે અને પછી ફ્રિજમાંથી શાકભાજી કાઢવાનું, મસાલા શોધવાનું કે ડુંગળી કાપવાનું શરૂ કરે છે. આ અજાણતા થયેલા વિલંબ દરમિયાન બર્નર બિનજરૂરી રીતે ચાલુ રહે છે. આ ભલે નાની વાત લાગે, પરંતુ જ્યારે તમે રોજિંદા ત્રણેય સમયના ભોજન દરમિયાન આ સમયને ગણો છો, ત્યારે મહિનામાં ઘણા દિવસોનો ગેસ ફક્ત આ બેદરકારીમાં વેડફાઈ જાય છે.
ગેસ બચાવવાનો સૌથી પહેલો અને સરળ નિયમ છે ‘પ્રી-કૂકિંગ પ્રિપેરેશન’. જ્યાં સુધી તમારી બધી શાકભાજી કપાઈ ન જાય, મસાલા એક જગ્યાએ ન રખાઈ જાય અને પાણીનું માપ તૈયાર ન થઈ જાય, ત્યાં સુધી લાઇટરને હાથ પણ ન લગાવો. જ્યારે બધું તમારી પહોંચમાં હશે, ત્યારે રસોઈ ઝડપથી બનશે અને બર્નર એક મિનિટ પણ વધારે નહીં ચાલે.
2. વાસણોની યોગ્ય પસંદગી અને ઢાંકણનો ઉપયોગ ન કરવાની ભૂલ
રસોડામાં વપરાતા વાસણો તમારા LPG વપરાશ પર સીધી અસર કરે છે. જો તમે પહોળા અને સપાટ તળિયાવાળા વાસણોને બદલે ઊંડા અથવા પાતળા તળિયાવાળા વાસણોનો ઉપયોગ કરો છો, તો જ્યોતનો મોટો ભાગ હવામાં વ્યર્થ જાય છે. વાસણનું તળિયું એવું હોવું જોઈએ જે બર્નરની જ્યોતને સંપૂર્ણપણે ઢાંકી દે, જેથી ગરમીનું યોગ્ય વિતરણ થઈ શકે.
આ ઉપરાંત, ખુલ્લા વાસણમાં રસોઈ બનાવવી એ સૌથી મોટી ભૂલ છે. જ્યારે તમે વાસણને ઢાંક્યા વિના રાંધો છો, ત્યારે વરાળ સાથે ગરમી બહાર નીકળી જાય છે અને ખોરાકને ચડવામાં બમણો સમય લાગે છે. ઢાંકીને રસોઈ બનાવવાથી આંતરિક દબાણ અને વરાળ બને છે, જેનાથી ખોરાક ખૂબ જ ઝડપથી ચડી જાય છે અને બળતણની સીધી બચત થાય છે.
3. પ્રેશર કૂકરનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ
સમય અને LPG બંનેની બચત માટે, દાળ, ચોખા, કઠણ શાકભાજી કે માંસ રાંધતી વખતે પ્રેશર કૂકરનો ઉપયોગ ન કરવો એ પૈસાનો વ્યય છે. કૂકરની અંદર બનતું ઉચ્ચ દબાણ પાણીના ઉત્કલન બિંદુ (boiling point) ને વધારે છે, જેનાથી ખોરાક સામાન્ય વાસણની સરખામણીમાં ચાર ગણી ઝડપથી ચડી જાય છે.
પરંતુ કૂકરના ઉપયોગમાં પણ સમજણ જરૂરી છે. જેવી કૂકરમાં પહેલી સીટી વાગે અથવા પૂરતું દબાણ બને, તરત જ આંચ ધીમી કરી દો. હાઈ ફ્લેમ પર વારંવાર સીટી વગાડવાથી ખોરાક ઝડપથી નથી ચડતો, પરંતુ કૂકરની અંદરનું પાણી વરાળ બનીને ઝડપથી ઉડી જાય છે અને ગેસ વધુ વપરાય છે. ધીમી આંચ પર સમાન દબાણમાં ખોરાક વધુ સારી રીતે અને ઓછા બળતણમાં ચડે છે.
4. બર્નરનો રંગ અને તેની સફાઈ: પીળી જ્યોત ગેસ બગાડે છે
શું તમારો ચૂલો પીળી જ્યોત આપે છે? શું તમે ક્યારેય ધ્યાન આપ્યું છે કે તમારા ચૂલાની જ્યોતનો રંગ કેવો છે? એક યોગ્ય અને સ્વચ્છ LPG બર્નરમાંથી હંમેશા ચમકતી વાદળી જ્યોત નીકળે છે. જો તમારા બર્નરમાંથી પીળી કે લાલ રંગની જ્યોત નીકળી રહી છે, તો તેનો સીધો અર્થ એ છે કે ગેસનું સંપૂર્ણ દહન (complete combustion) નથી થઈ રહ્યું. ગેસ બળ્યા વિના હવામાં બરબાદ થઈ રહ્યો છે અને તમારા વાસણોના તળિયે કાળી રાખ જમા કરી રહ્યો છે.
બર્નરના નાના છિદ્રોમાં ઘણીવાર દૂધ ઉભરાવાથી, તેલના છાંટાથી કે શાકભાજીના રસથી ગંદકી જામી જાય છે. મહિને ઓછામાં ઓછા બે વાર બર્નરને કાઢીને ગરમ પાણી, સરકો અને બેકિંગ સોડાના મિશ્રણમાં સાફ કરો. તારવાળા બ્રશથી છિદ્રોને ખોલો. જેવી જ જ્યોત પાછી વાદળી થશે, તમારો ગેસનો વપરાશ તરત જ ઘટવા લાગશે. FACT: LPG બર્નર પર જામી ગયેલો કાર્બનનો પડ ગેસના વપરાશને ખૂબ વધારે છે. નિયમિતપણે બર્નરને બેકિંગ સોડા અને સરકાથી સાફ કરવાથી ચૂલાની તાપીય કાર્યક્ષમતા જળવાઈ રહે છે અને ગેસનો બગાડ તરત જ અટકે છે.
5. ભીના વાસણો સીધા ચૂલા પર મૂકવા અને ભીની વસ્તુઓ રાંધવી
ભારતીય ઘરોમાં એક ખૂબ જ સામાન્ય આદત છે કે વાસણ ધોઈને તરત જ ચૂલા પર ચઢાવી દેવામાં આવે છે અને તેજ આંચ કરીને સૂકવવામાં આવે છે. વાસણની અંદરની ભેજ અને પાણીના ટીપાંને સૂકવવામાં જ કિંમતી LPGનો એક ભાગ બળી જાય છે. જ્યારે તમે દરેક વખતે વાસણ સૂકવવા માટે બર્નરનો ઉપયોગ કરો છો, ત્યારે મહિનાના અંતે તેની મોટી અસર બિલ પર દેખાય છે.
હંમેશા વાસણને કપડાથી સૂકવીને જ ચૂલા પર મૂકો. તેવી જ રીતે, ફ્રિજમાંથી તરત જ કાઢેલા ખૂબ ઠંડા દૂધ, બાફેલી શાકભાજી કે લોટને સીધા ગેસ પર ન ચઢાવો. તેમને 15-20 મિનિટ પહેલાં કાઢીને રૂમના તાપમાને (room temperature) આવવા દો. ઠંડી વસ્તુને ગરમ કરવામાં ચૂલાને ઘણી વધારે ઊર્જા વાપરવી પડે છે.
6. જ્યોતનું યોગ્ય સંચાલન: તેજ ફ્લેમ હંમેશા રસોઈ ઝડપી નથી બનાવતી
ઘણા લોકોને લાગે છે કે જો બર્નરની નોબને ફૂલ પર કરી દેવામાં આવે, તો રસોઈ ઝડપથી બની જશે. આ એક ખૂબ મોટો ભ્રમ છે. જ્યારે વાસણના તળિયામાંથી બહાર નીકળીને વાદળી જ્યોત હવામાં ફેલાવા લાગે છે, ત્યારે તે વાસણને ગરમ નથી કરી રહી હોતી, પરંતુ આસપાસના વાતાવરણને ગરમ કરી રહી હોય છે. તે સંપૂર્ણ ઊર્જા વ્યર્થ જાય છે.
હંમેશા જ્યોતને વાસણના આકાર સુધી જ સીમિત રાખો. જ્યારે કોઈ વસ્તુમાં ઉભરો આવી જાય, ત્યારે તરત જ ફ્લેમને ધીમી કરી દો. ઉકળતા પાણીનું તાપમાન 100°C જ રહે છે, પછી ભલે જ્યોત ધીમી હોય કે ખૂબ તેજ. તેજ જ્યોત ફક્ત પાણીને ઝડપથી વરાળ બનાવશે, રસોઈ ઝડપી નહીં બનાવે.
7. સિલિન્ડર અને રેગ્યુલેટરની નિયમિત તપાસ: લીકેજનું જોખમ અને બચાવ
ઘણીવાર ગેસનો વપરાશ કોઈ ખોટી આદતથી નહીં, પરંતુ એક સૂક્ષ્મ લીકેજને કારણે વધતો રહે છે. પાઇપના જોડાણ પર, રેગ્યુલેટરની રબર રિંગમાં કે સેફ્ટી વાલ્વ પાસે ધીમું લીકેજ થતું રહે છે જેની ગંધ પણ સરળતાથી પકડાતી નથી. આ માત્ર આર્થિક નુકસાન નથી, પરંતુ સુરક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત જોખમી પણ છે.
દર મહિને સાબુના પાણી (soap solution) થી પાઇપના જોડાણોની તપાસ કરો. જો ફીણમાં પરપોટા ઉઠે, તો લીકેજ પાક્કું છે. આ ઉપરાંત, રસોઈ બનાવ્યા પછી રાત્રે મુખ્ય રેગ્યુલેટર બંધ કરવાની આદત પાડો. આ નાની સુરક્ષા આદત તમારો ગેસ પણ બચાવશે અને ઘરને અકસ્માતોથી પણ સુરક્ષિત રાખશે.
અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
શું પીળી જ્યોતથી ગેસ વધુ વપરાય છે?
હા, બિલકુલ. પીળી જ્યોતનો અર્થ છે કે ગેસ સંપૂર્ણપણે બળી રહ્યો નથી અને બર્નરના છિદ્રો બંધ હોવાને કારણે ઓક્સિજનની કમી છે. આનાથી રસોઈ મોડી ચડે છે અને બળતણનો ભારે બગાડ થાય છે.
ફ્રિજમાંથી કાઢેલી વસ્તુઓ તરત રાંધવાથી ગેસ પર શું અસર પડે છે?
ઠંડી વસ્તુઓનું તાપમાન સામાન્ય કરવામાં ચૂલાને વધારાની ઊર્જા અને સમય વાપરવો પડે છે. આનાથી ગેસનો વપરાશ વધે છે. વસ્તુઓને રાંધતા પહેલા 15-20 મિનિટ પહેલાં ફ્રિજમાંથી બહાર કાઢી લેવી જોઈએ.
શું રસોઈ હંમેશા ઢાંકીને જ બનાવવી જોઈએ?
હા, વાસણને ઢાંકીને રાંધવાથી અંદર વરાળ અને ગરમી જળવાઈ રહે છે, જેનાથી રસોઈ ખૂબ ઝડપથી ચડી જાય છે. આનાથી લગભગ 30 થી 40 ટકા ગેસની બચત સરળતાથી કરી શકાય છે.
રાત્રે રેગ્યુલેટર બંધ કરવું શા માટે જરૂરી છે?
રાત્રિ દરમિયાન રેગ્યુલેટર બંધ કરવાથી માત્ર કોઈપણ સંભવિત સૂક્ષ્મ લીકેજ કે અકસ્માતથી બચાવ થતો નથી, પરંતુ પાઇપની અંદર બિનજરૂરી દબાણ પણ બનતું નથી, જેનાથી ગેસ સુરક્ષિત રહે છે.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખમાં આપેલી માહિતી ફક્ત સામાન્ય જાગૃતિ માટે છે. કોઈપણ નિયમો, ફી, આંકડા, તબીબી દાવાઓ અથવા પરિણામો માટે, કૃપા કરીને સંબંધિત સત્તાવાર સ્ત્રોતોનો સંપર્ક કરો.
