सरोगसी म्हणजे काय? (What is Surrogacy?)
सरोगसी (Surrogacy) ही एक वैद्यकीय प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये एक स्त्री दुसऱ्या व्यक्तीसाठी किंवा जोडप्यासाठी बाळाला जन्म देते. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, ज्या जोडप्यांना किंवा व्यक्तींना काही वैद्यकीय कारणांमुळे स्वतःचे मूल होऊ शकत नाही, ते एका महिलेसोबत करार करतात. या करारानुसार, ती महिला त्या जोडप्याचे शुक्राणू (sperm) आणि स्त्रीबीज (egg) वापरून गर्भधारणा करते आणि बाळाला जन्म देते. जन्माला येणाऱ्या बाळावर सरोगेट आईचा कोणताही हक्क नसतो, ते करार करणाऱ्या जोडप्याचेच मूल मानले जाते. या प्रक्रियेला ‘भाडोत्री कोख’ किंवा ‘किरायाची कोख’ असेही म्हटले जाते.
सरोगसीद्वारे जन्माला येणाऱ्या बाळाचे कायदेशीर पालक तेच जोडपे किंवा व्यक्ती असतात ज्यांनी सरोगसीचा करार केला असतो. ज्या महिलेने बाळाला जन्म दिला, तिला ‘सरोगेट मदर’ (Surrogate Mother) म्हणतात.
सरोगसीचा खर्च किती असतो? (Cost of Surrogacy)
सरोगसी ही एक गुंतागुंतीची आणि खर्चिक प्रक्रिया आहे. मूल होण्यास असमर्थ असलेल्या जोडप्यांसाठी हा एक उपाय आहे. भारतात सरोगसीचा खर्च साधारणपणे १० लाख ते ३० लाख रुपयांपर्यंत असू शकतो. हा खर्च क्लिनिक, सरोगेट आईची फी, वैद्यकीय चाचण्या आणि इतर अनेक गोष्टींवर अवलंबून असतो. परदेशात हाच खर्च खूप जास्त असतो, जो सुमारे ७० लाख रुपयांपर्यंत जाऊ शकतो.
सरोगसीचे प्रकार (Types of Surrogacy)
सरोगसीचे मुख्यत्वे दोन प्रकार आहेत:
१. पारंपारिक सरोगसी (Traditional Surrogacy)
या प्रकारात, सरोगेट आईच्या स्त्रीबीजाचे (egg) पुरुषाच्या शुक्राणूने (sperm) कृत्रिमरित्या फलन (fertilization) केले जाते. हे फलन आईवीएफ (IVF) तंत्रज्ञानाशिवाय, नैसर्गिकरित्या किंवा कृत्रिम गर्भाधान (Artificial Insemination) पद्धतीने केले जाऊ शकते. या पद्धतीत जन्माला येणाऱ्या बाळाचे आनुवंशिक संबंध (genetic connection) फक्त वडिलांशी असतात, कारण सरोगेट आईचे स्त्रीबीज वापरले जाते.
२. गर्भावस्थेतील सरोगसी (Gestational Surrogacy)
ही पद्धत आजकाल अधिक प्रचलित आहे. यामध्ये, आईवीएफ (In Vitro Fertilization) तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. आईवीएफ लॅबमध्ये, ज्या जोडप्याला मूल हवे आहे, त्यांचे स्त्रीबीज आणि शुक्राणू वापरून भ्रूण (embryo) तयार केला जातो. त्यानंतर हा तयार झालेला भ्रूण सरोगेट आईच्या गर्भाशयात प्रत्यारोपित (implant) केला जातो. या पद्धतीत जन्माला येणाऱ्या बाळाचे आनुवंशिक संबंध आई आणि वडील या दोघांशीही असतात, कारण त्यांचेच स्त्रीबीज आणि शुक्राणू वापरलेले असतात. सरोगेट आईचा बाळाशी कोणताही आनुवंशिक संबंध नसतो.
सरोगसी प्रक्रिया कशी केली जाते? (How is Surrogacy Done?)
सरोगसीची प्रक्रिया अनेक टप्प्यांमध्ये पूर्ण होते:
- वैद्यकीय तपासणी: सरोगेट आई आणि ज्यांना मूल हवे आहे, त्या दोघांचीही संपूर्ण वैद्यकीय तपासणी केली जाते.
- करार (Agreement): दोन्ही पक्षांमध्ये कायदेशीर करार केला जातो, ज्यामध्ये सर्व अटी व शर्ती स्पष्टपणे नमूद केलेल्या असतात.
- आईवीएफ प्रक्रिया: गर्भावस्थेतील सरोगसीमध्ये, आईवीएफ तंत्रज्ञानाचा वापर करून भ्रूण तयार केला जातो.
- भ्रूण प्रत्यारोपण: तयार झालेला भ्रूण सरोगेट आईच्या गर्भाशयात प्रत्यारोपित केला जातो.
- गर्भधारणा आणि प्रसूती: गर्भधारणा यशस्वी झाल्यास, सरोगेट आई बाळाला जन्म देते.
- बाळाची जबाबदारी: प्रसूतीनंतर, बाळ कायदेशीर पालकांच्या ताब्यात दिले जाते.
सरोगसीचे फायदे आणि तोटे (Pros and Cons of Surrogacy)
फायदे:
- ज्या जोडप्यांना नैसर्गिकरित्या मूल होऊ शकत नाही, त्यांना पालकत्वाचा आनंद मिळतो.
- हे जोडप्यांना आनुवंशिकदृष्ट्या स्वतःचे मूल मिळवण्याचा मार्ग देते (गर्भावस्थेतील सरोगसीमध्ये).
तोटे:
- ही एक अत्यंत खर्चिक प्रक्रिया आहे.
- भावनिक आणि कायदेशीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते.
- सरोगेट आईसाठी शारीरिक आणि मानसिक ताण असू शकतो.
सरोगसीसाठी कोण पात्र आहे? (Who is eligible for Surrogacy?)
सरोगसीचा पर्याय प्रामुख्याने अशा लोकांसाठी आहे ज्यांना वैद्यकीय कारणांमुळे मूल होऊ शकत नाही. यामध्ये महिलांच्या गर्भाशयाच्या समस्या, वारंवार गर्भपात होणे, किंवा इतर गंभीर आरोग्य समस्यांचा समावेश असू शकतो. तसेच, एकटे पालक (single parents) किंवा समलिंगी जोडपी (same-sex couples) देखील सरोगसीचा पर्याय निवडू शकतात, परंतु यासाठी कायदेशीर नियमांची माहिती घेणे आवश्यक आहे.
सरोगसी आणि कायदेशीर बाबी (Surrogacy and Legal Aspects)
भारतात सरोगसी संदर्भात कायदे आहेत. सरोगसी (नियमन) अधिनियम, २०२१ नुसार, केवळ ‘अल्ट्रूइस्टिक सरोगसी’ (Altruistic Surrogacy) ला परवानगी आहे, ज्यामध्ये सरोगेट आईला कोणताही मोबदला दिला जात नाही. व्यावसायिक सरोगसी (Commercial Surrogacy) भारतात प्रतिबंधित आहे. त्यामुळे, सरोगसीचा विचार करत असाल, तर कायदेशीर सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न: सरोगसी म्हणजे काय?
उत्तर: सरोगसी म्हणजे एक स्त्री दुसऱ्या जोडप्यासाठी किंवा व्यक्तीसाठी बाळाला जन्म देते. जन्माला येणारे बाळ करार करणाऱ्या जोडप्याचे कायदेशीर मूल मानले जाते.
प्रश्न: सरोगसीचे मुख्य प्रकार कोणते आहेत?
उत्तर: सरोगसीचे दोन मुख्य प्रकार आहेत: पारंपारिक सरोगसी आणि गर्भावस्थेतील सरोगसी.
प्रश्न: भारतात सरोगसीचा खर्च किती असतो?
उत्तर: भारतात सरोगसीचा खर्च साधारणपणे १० लाख ते ३० लाख रुपयांपर्यंत असू शकतो, परंतु कायदेशीर नियमांनुसार आता केवळ अल्ट्रूइस्टिक सरोगसीला परवानगी आहे.
प्रश्न: सरोगेट आईचा बाळाशी आनुवंशिक संबंध असतो का?
उत्तर: पारंपारिक सरोगसीमध्ये असतो, परंतु गर्भावस्थेतील सरोगसीमध्ये सरोगेट आईचा बाळाशी कोणताही आनुवंशिक संबंध नसतो.
प्रश्न: सरोगसीसाठी कोण अर्ज करू शकते?
उत्तर: ज्या जोडप्यांना वैद्यकीय कारणांमुळे मूल होऊ शकत नाही, ते सरोगसीसाठी अर्ज करू शकतात. तसेच, कायदेशीर नियमांनुसार इतर पात्र व्यक्तीही अर्ज करू शकतात.
निष्कर्ष
सरोगसी ही एक संवेदनशील प्रक्रिया आहे जी अनेक जोडप्यांना पालकत्वाचे सुख देते. या प्रक्रियेत वैद्यकीय, भावनिक आणि कायदेशीर बाबींचा समावेश असतो. त्यामुळे, सरोगसीचा निर्णय घेण्यापूर्वी संपूर्ण माहिती घेणे, तज्ञांचा सल्ला घेणे आणि कायदेशीर नियमांचे पालन करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
