लाल बहादूर शास्त्री मृत्यू रहस्य: ताशकंदमध्ये काय सिद्ध आहे, काय फक्त अफवा?

लाल बहादूर शास्त्री मृत्यू रहस्य: ताशकंदमध्ये काय सिद्ध आहे, काय फक्त अफवा?

११ जानेवारी १९६६ च्या पहाटे, भारताचे दुसरे पंतप्रधान ताशकंदमधील एका सोव्हिएत विश्रामगृहात अखेरचा श्वास घेतला. सरकारी नोंदीनुसार, त्यांचे निधन तीव्र हृदयविकाराच्या झटक्याने झाले. मात्र, पोस्टमार्टम न झाल्याने त्यांचे कुटुंब आणि अनेक नागरिक आजही प्रश्न विचारतात – जर सर्व काही इतके स्पष्ट होते, तर शवविच्छेदन का करण्यात आले नाही? हा लेख केवळ कागदपत्रे, संसदेतील निवेदने आणि माहिती अधिकार (RTI) अर्जांमधून मिळालेल्या माहितीवर आधारित आहे, तसेच केवळ अफवा म्हणून गणल्या जाणाऱ्या गोष्टींवरही प्रकाश टाकेल.

अधिकृत नोंदी काय सांगतात?

लाल बहादूर शास्त्री यांचे निधन ११ जानेवारी १९६६ रोजी ताशकंद वेळेनुसार रात्री १:३२ वाजता झाले. त्यावेळी ते सोव्हिएत संघाचा भाग असलेल्या उझबेक SSR मध्ये होते, जे आज उझबेकिस्तान म्हणून ओळखले जाते. शास्त्रींचे वय ६१ वर्षे होते. मृत्यूचे अधिकृत कारण तीव्र मायोकार्डियल इन्फार्क्शन (हृदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठा थांबणे) असे नमूद करण्यात आले आहे. सोव्हिएत डॉक्टरांनी आणि तत्कालीन पंतप्रधान शास्त्रींचे खाजगी चिकित्सक डॉ. आर. एन. चुग यांनी संयुक्त वैद्यकीय अहवालात हेच कारण दिले होते. फेब्रुवारी १९६६ मध्ये, परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाने लोकसभा आणि राज्यसभेतही हेच कारण ‘तीव्र इन्फार्क्ट मायोकार्ड’ असे सांगितले होते. शास्त्रींना पूर्वी हृदयविकाराचा त्रास होता हे सिद्ध आहे. त्यांच्या चरित्रकारांच्या मते, त्यांना १९५९ मध्ये आणि जून १९६४ मध्ये हृदयविकाराचे दोन झटके आले होते. ताशकंद करारावर स्वाक्षरी झाल्यानंतर काही तासांत तिसरा प्राणघातक झटका येणे वैद्यकीयदृष्ट्या अशक्य नाही.

इंदिरा गांधी यांनी शास्त्रींच्या निधनानंतर २४ जानेवारी १९६६ रोजी गुलझारीलाल नंदा यांच्याकडून पंतप्रधानपदाची सूत्रे स्वीकारली. ही घटनाक्रम राजकीय षड्यंत्राचा पुरावा नाही. मात्र, विषबाधा झाल्याचा, सीआयएने गोळी झाडल्याचा किंवा कोणत्याही न्यायालयाने त्यांची हत्या ठरवल्याचा दावा सिद्ध झालेला नाही. अशा कोणत्याही फॉरेन्सिक निष्कर्षाची सार्वजनिक नोंद नाही. ‘द ताशकंद फाइल्स’ हा चित्रपट नाट्यमय असला तरी तो कागदोपत्री पुरावा नाही.

ताशकंदची अखेरची रात्र: साक्षीदार आणि पुस्तके काय सांगतात?

शास्त्री ४ जानेवारी १९६६ पासून ताशकंदमध्ये होते. सोव्हिएत पंतप्रधान अलेक्सी कोसिगिन भारत-पाकिस्तान यांच्यातील चर्चेचे यजमान होते. १० जानेवारी रोजी दुपारनंतर ताशकंद करारावर स्वाक्षरी झाली, ज्याने १९६५ च्या युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर शांततेचा मार्ग मोकळा केला. संध्याकाळी सोव्हिएत संघाकडून स्वागत समारंभ झाला आणि त्यानंतर ते विश्रामगृहात परतले. उपलब्ध माहितीनुसार, रात्री हलके जेवणानंतर सुमारे ११:३० वाजता त्यांनी दूध प्यायले आणि विश्रांती घेतली. काही नोंदींनुसार, जेवण मॉस्कोमधील भारतीय राजदूत टी. एन. कौल यांचे आचारी जान मोहम्मद यांनी तयार केले होते. त्यांचे खाजगी सेवक रामनाथ वेगळ्या खोलीत होते.

सुमारे १:२० ते १:२५ च्या सुमारास त्यांना तीव्र खोकला आला. कुटुंबाने नंतर वारंवार सांगितले की, खोलीत फोन किंवा बेलची सोय नव्हती. शास्त्री दरवाजापर्यंत आले आणि त्यांनी डॉक्टरांची मागणी केली. कर्मचाऱ्यांनी त्यांना बिछान्यावर झोपवले. डॉ. चुग आले असता, नाडी जलद पण कमजोर होती, रक्तदाब मोजता येत नव्हता आणि श्वासोच्छ्वास व हृदयाचे ठोके वेगाने थांबले. त्यांनी इंजेक्शन, हृदय मालिश आणि कृत्रिम श्वासोच्छ्वास देण्याचा प्रयत्न केला, पण यश आले नाही. मृत्यूची वेळ १:३२ वाजता नोंदवली गेली. सोव्हिएत अधिकाऱ्यांनी मृतदेह जतन करण्यासाठी एम्बामिंग प्रक्रिया केली. कुलदीप नायर, सी. पी. श्रीवास्तव आणि इतर चरित्रकारांच्या लेखनात हा क्रम जवळपास सारखाच आहे. मतभेद मिनिटा-मिनिटांच्या नोंदींपेक्षा नंतरच्या अर्थावर अधिक आहेत.

त्याच दिवशी, सोव्हिएत इल्यूशिन विमानाने मृतदेह दिल्लीला आणण्यात आला. कोसिगिन स्वतः सोबत होते. ताशकंदमध्ये, पाकिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष अयुब खान यांनीही तिरंग्यात गुंडाळलेल्या पार्थिवाला खांदा दिल्याचे सांगितले जाते. ११ जानेवारी रोजी दुपारनंतर मृतदेह दिल्लीत पोहोचला आणि १२ जानेवारी रोजी यमुना नदीच्या काठी अंत्यसंस्कार करण्यात आले, ज्या स्थळाला नंतर विजय घाट म्हणून ओळखले गेले. राष्ट्राध्यक्ष राधाकृष्णन यांनी शोकयात्रेत भाग घेतला. देशात बारा दिवसांचा राष्ट्रीय शोक घोषित करण्यात आला.

सरकारी मृत्यूची वेळ: ११ जानेवारी १९६६, ताशकंद रात्री १:३२. कारण: तीव्र मायोकार्डियल इन्फार्क्शन. परराष्ट्र मंत्रालयाच्या RTI नुसार, सोव्हिएत संघात पोस्टमार्टम झाले नव्हते. दिल्ली पोलिसांनीही भारतात पोस्टमार्टमचा कोणताही रेकॉर्ड नसल्याचे सांगितले. पंतप्रधान कार्यालयाने (PMO) सांगितले की, मृत्यूशी संबंधित एक वर्गीकृत दस्तऐवज आहे, जो कलम ८(१)(ए) अंतर्गत उघडला जाऊ शकत नाही.

पोस्टमार्टम का झाले नाही? हा गॅप रहस्याचे मूळ आहे

रहस्याचे खरे कारण राजकीय षड्यंत्राच्या काल्पनिक कथांमध्ये नसून एका साध्या त्रुटीमध्ये आहे: ताशकंदमध्ये वैद्यकीय-कायदेशीर पोस्टमार्टम झाले नाही आणि दिल्लीतही नाही. परराष्ट्र मंत्रालयाने RTI मध्ये स्पष्ट केले की, सोव्हिएत अधिकाऱ्यांनी पोस्टमार्टम केले नव्हते; त्यांना मिळालेला दस्तऐवज हा डॉ. चुग आणि रशियन डॉक्टरांचा संयुक्त वैद्यकीय तपास अहवाल आहे. दिल्ली पोलिसांनी २००९ च्या सुमारास सांगितले की, पंतप्रधानांच्या मृत्यूशी संबंधित असा कोणताही रेकॉर्ड त्यांच्याकडे नाही. पंतप्रधान कार्यालयाकडेही पोस्टमार्टम अहवाल नाही.

सी. पी. श्रीवास्तव लिहितात की, त्या रात्री प्रतिनिधी मंडळाला कोणत्याही संशयाची गरज वाटली नाही, कारण शास्त्रींना हृदयविकाराचा इतिहास होता आणि डॉक्टरांचे मत स्पष्ट होते. मात्र, नंतर कुटुंबाने सांगितले की त्यांनी चौकशीची मागणी केली होती, पण ती मिळाली नाही. १९७० च्या संसदीय चर्चेत अंतरिम पंतप्रधान नंदा यांच्याकडे चौकशीची मागणी केल्याचा आरोपही झाला होता. सरकारच्या सार्वजनिक भूमिकेनुसार, आंतरराष्ट्रीय संबंधांतील अडचणी, स्पष्ट वैद्यकीय कारणामुळे शवविच्छेदन करण्यात आले नाही.

येथे दोन गोष्टी एकाच वेळी सत्य असू शकतात: पहिले, १९६६ मध्ये परदेशात निधन झालेल्या हृदयविकारग्रस्त पंतप्रधानांचे शवविच्छेदन न करता घरी आणणे, त्या काळातील राजनैतिक संबंधांमध्ये असामान्य मानले गेले नसावे. दुसरे, शवविच्छेदन न झाल्यामुळे विषबाधेची शक्यता पूर्णपणे नाकारता येत नाही. हा गॅप सिद्ध आहे, पण याचा अर्थ हत्या सिद्ध झाली असा नाही.

निळे तोंड, जखमा आणि कुटुंबाची आठवण

दिल्लीत मृतदेह पोहोचताच चेहऱ्याचा रंग आणि शरीरावरील खुणा वादाचा दुसरा स्तंभ बनल्या. लालिता शास्त्री आणि नंतर त्यांचे पुत्र अनिल व सुनील शास्त्री यांनी वारंवार सांगितले की, चेहरा निळा पडला होता, कनपटीवर पांढरे डाग होते आणि पोट व मानेच्या मागे जखमा होत्या. कुटुंबाची भूमिका दशकांपासून एकच राहिली आहे: सरकारी ‘हृदयविकाराचा झटका’ ही संपूर्ण कहाणी नाही; कागदपत्रे उघडली पाहिजेत. १९७० मध्ये लालिता शास्त्री यांनी सार्वजनिकरित्या चौकशीची मागणी केली. अनिल शास्त्री यांनी नंतर कधी ‘अस्वाभाविक असू शकते’ असे म्हटले, तर कधी विषबाधेपासून दूर राहिले – पण फाइल्स उघडण्याची मागणी कुटुंबात एकमताने होती.

दुसरीकडे, प्रतिनिधी मंडळातील अधिकारी आर. एस. चड्ढा यांच्यासारखे साक्षीदार सांगतात की, हे डाग एम्बामिंग आणि मृतदेह जतन करण्याच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहेत. श्रीवास्तव लिहितात की, मृत्यूच्या वेळी चेहरा सामान्य रंगाचा होता; निळेपणा एम्बामिंगनंतर दिसला. पोटावरील चीर एम्बामिंगसाठी द्रवपदार्थ टाकण्यासाठी असल्याचे सरकारी स्पष्टीकरण होते. मानेवरील जखमेबाबत कुटुंब आणि काही काँग्रेस कार्यकर्ते (उदा. जगदीश कोडेसिया) ठाम होते; सरकारने मानेवरील चीर नाकारली होती. छायाचित्रांवरून ‘विषबाधा सिद्ध’ होत नाही. फॉरेन्सिक तपासणीशिवाय, टिश्यू आणि विसरा तपासणीशिवाय रंगावरून निष्कर्ष काढणे केवळ अटकळ आहे. गायब झालेल्या वस्तू – डायरी, थर्मस – या कुटुंबाच्या यादीत आहेत. ही तक्रार नोंदवली गेली आहे, पण चोरी किंवा पुरावे नष्ट केल्याचा कोणताही न्यायालयीन निर्णय नाही.

विष, आचारी, CIA – अफवांचा पसारा

११ जानेवारीच्या सकाळी, सोव्हिएत केजीबीने विश्रामगृहाशी संबंधित वेटर/बटलर अहमद सत्तारोव आणि काही सहकाऱ्यांना ताब्यात घेतले. सत्तारोव यांनी नंतरच्या मुलाखतीत सांगितले की, अधिकाऱ्यांनी भारतीय पंतप्रधानांना विषबाधा झाल्याचा संशय व्यक्त केला होता. चौकशीनंतर कोसिगिन यांनी माफी मागून त्यांना सोडले; सोव्हिएत पक्षाचा सार्वजनिक निष्कर्ष नैसर्गिक मृत्यू असाच राहिला. जान मोहम्मदचे नाव कुटुंबाच्या संशयात कायम राहिले. केजीबीचा सुरुवातीचा संशय ‘विषबाधा सिद्ध’ करत नाही. संशयानंतर सुटका आणि वैद्यकीय अहवाल – एवढीच माहिती सार्वजनिक आहे.

सीआयए (CIA) संबंधित अफवा इंटरनेटवर वारंवार फिरते – अनेकदा होमी भाभांच्या विमान अपघाताशी जोडून. याचा आधार अनेकदा ग्रेगरी डग्लस सारख्या वादग्रस्त ‘मुलाखतीं’च्या संग्रहांना दिला जातो, ज्यांना इतिहासकार प्राथमिक स्रोत मानत नाहीत. अमेरिकेने हे कधी स्वीकारले नाही, ना भारताच्या न्यायालयाने हे सिद्ध केले. पाकिस्तान किंवा सोव्हिएत ‘मास्टरमाइंड’च्या कथा देखील पुराव्याऐवजी तत्कालीन राजकारणातून निर्माण झालेल्या कथा आहेत. ताशकंदमधील जेवणाची प्रयोगशाळेत तपासणी आणि कडक पाळत ठेवल्याचा दावा सत्तारोव स्वतः करतात – पण हा देखील एकतर्फी स्मृती आहे, क्लिनिकल अहवाल नाही. १९७७ मध्ये जनता पक्षाच्या सरकारदरम्यान राज नारायण यांच्याशी संबंधित संसदीय चौकशी झाली. त्याचा ठोस अहवाल आज संसद ग्रंथालयातही उपलब्ध नाही – माहिती आयुक्त (CIC) पर्यंत फाइल्स गहाळ असल्याचे सांगितले गेले. त्याच काळात डॉ. चुग एका ट्रक अपघातात मरण पावले; सेवक रामनाथ यांचाही एका वाहनाने अपघात झाला. अपघात सिद्ध आहेत, पण ‘साक्षीदार नष्ट करण्याचा कट’ सिद्ध झालेला नाही. दहा वर्षांनंतर दिल्लीतील वाहतूक अपघातांना षड्यंत्र मानणे ही एक मोठी उडी आहे.

RTI, CIC आणि तो एक बंद केलेला दस्तऐवज

२००९ पासून अनुज धर आणि इतर अनेक अर्जदारांनी पंतप्रधान कार्यालय (PMO), परराष्ट्र मंत्रालय (MEA), गृह मंत्रालय आणि दिल्ली पोलिसांना माहिती विचारली. उत्तरांचे स्वरूप जवळपास सारखेच राहिले: पोस्टमार्टम झाले नाही; सोव्हिएत पक्षाकडून संयुक्त वैद्यकीय अहवाल मिळाला; पंतप्रधान कार्यालयाकडे एक वर्गीकृत दस्तऐवज आहे, जो कलम ८(१)(ए) अंतर्गत येतो – परराष्ट्र संबंध, सार्वभौमत्व, सुरक्षा. २०१८ मध्ये माहिती आयुक्त (नवदीप गुप्ता प्रकरण) म्हणाले की, पंतप्रधानांच्या मृत्यूवर जनतेच्या माहितीचा अधिकार कायमस्वरूपी बंद ठेवता येणार नाही; राज नारायण यांच्याशी संबंधित कागदपत्रे आणि वर्गीकरणाचे कारण सादर करा. या निर्देशानंतरही संपूर्ण दस्तऐवज सार्वजनिक संग्रहात उपलब्ध झाला नाही. कुटुंबाची व्यावहारिक मागणी अनेकदा अशी राहिली आहे: १९६६ मधील परराष्ट्र मंत्रालय आणि मॉस्को दूतावासादरम्यानचा पत्रव्यवहार उघड करा. ते कागदपत्र विषबाधा सिद्ध करू शकतात किंवा केवळ प्रशासकीय गोंधळ दर्शवू शकतात. जोपर्यंत ते उघडले जात नाहीत, तोपर्यंत दोन्ही शक्यता कायम राहतात – एकतर सरकारी हृदयविकाराचा झटका किंवा अपूर्ण चौकशी.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

काय लाल बहादूर शास्त्रींची हत्या सिद्ध झाली आहे?

नाही. सार्वजनिक नोंदीनुसार, मृत्यूचे कारण हृदयविकाराचा झटका आहे. हत्येचा कोणताही फॉरेन्सिक किंवा न्यायालयीन निर्णय नाही.

पोस्टमार्टम झाले होते का?

परराष्ट्र मंत्रालय आणि दिल्ली पोलिसांच्या RTI उत्तरांनुसार, सोव्हिएत संघात किंवा भारतात वैद्यकीय-कायदेशीर पोस्टमार्टमचा कोणताही रेकॉर्ड उपलब्ध नाही.

निळे पडलेले तोंड हे विषबाधेचे लक्षण आहे का?

कुटुंब असे मानते. प्रतिनिधी मंडळातील सदस्य रंग बदलणे हे एम्बामिंग प्रक्रियेशी संबंधित असल्याचे सांगतात. विसरा तपासणीशिवाय केवळ रंगावरून निदान करणे शक्य नाही.

केजीबीने (KGB) आचाऱ्याला का पकडले होते?

सत्तारोव यांच्या म्हणण्यानुसार, सुरुवातीला विषबाधेचा प्राथमिक संशय होता; नंतर त्याला सोडून देण्यात आले. केवळ संशय हा पुरावा नाही.

फाइल्स अजून बंद का आहेत?

पंतप्रधान कार्यालय (PMO) एका दस्तऐवजाला परराष्ट्र संबंध/सुरक्षा कलम अंतर्गत वर्गीकृत करते. माहिती आयुक्तांनी २०१८ मध्ये पुनर्विलोकनाची शिफारस केली होती, परंतु संपूर्ण खुलासा सार्वजनिक झालेला नाही.

अस्वीकरण: हा लेख सरकारी निवेदने, संसदीय नोंदी, RTI/CIC आदेश आणि त्यावेळच्या अहवालांचा सारांश आहे. हा लेख हत्या सिद्ध करत नाही किंवा कुटुंबाच्या दुःखाला कमी लेखत नाही. चित्रपट, व्हॉट्सॲप थ्रेड्स आणि स्त्रोत नसलेल्या ‘CIA फाइल्स’ यांना पुरावा मानू नका. ऐतिहासिक कागदपत्रे मागणे योग्य आहे; परंतु काल्पनिक षड्यंत्रांना इतिहास बनवू नका.