નંદા દેવી પરમાણુ ઉપકરણનું રહસ્ય: 1965નું મિશન, 1978 સંસદ અને 2026ના પુરાવા

અપડેટ તપાસ: 11 નવેમ્બર 2026.

નંદા દેવીમાં ખોવાયેલું પરમાણુ ઉપકરણ સાચી ઐતિહાસિક ઘટના સાથે જોડાયેલું છે. 1978ના સંસદીય નિવેદન અને અમેરિકાના દસ્તાવેજો તેને ટેકો આપે છે. પરંતુ ખોવાયેલી પાવર પેકનો ચોક્કસ હાલનો પતો અને પર્યાવરણીય જોખમ અંગે દરેક દાવો અલગ ચકાસવો જોઈએ.

નંદા દેવી પરમાણુ ઉપકરણનું રહસ્ય શું છે?

ઉત્તરાખંડના હિમાલયમાં નંદા દેવીની નજીક 1960ના દાયકામાં ભારત અને અમેરિકાની સંયુક્ત દેખરેખની યોજના હેઠળ એક પરમાણુ ઊર્જાથી ચાલતું મોનિટરિંગ સાધન લઈ જવાયું હતું. આ કોઈ પરમાણુ બોમ્બ નહોતો. તેનું કામ ઊંચાઈ પર રહી સંકેતો અને મિસાઇલ પ્રવૃત્તિ સંબંધિત માહિતી મેળવવાનું હતું, જ્યારે વીજળી માટે પ્લૂટોનિયમ-238 વાપરતી પાવર પેકની જરૂર હતી. હવામાન ખરાબ થતાં અભિયાનને અધવચ્ચે પાછું ફરવું પડ્યું અને ઉપકરણ સુરક્ષિત જગ્યા પર છોડાયું હતું. પછી તેને શોધવા ગયેલા લોકોને ઉપકરણ મળ્યું નહીં. સમય સાથે આ ઘટનાની આસપાસ ‘ગંગામાં ઝેર’, ‘હિમાલયમાં પરમાણુ બોમ્બ’, ‘CIAનું ષડયંત્ર’ જેવા દાવા ફેલાયા. સત્ય શોધવા માટે 1978માં ભારતીય સંસદમાં આપેલું સત્તાવાર નિવેદન અને અમેરિકાના જાહેર થયેલા દસ્તાવેજો મહત્વના છે. ઘટના ગુપ્તચર ઇતિહાસ સાથે સંબંધિત હતી, પરંતુ દરેક વાયરલ ફોટો કે હેડલાઇનને વૈજ્ઞાનિક પુરાવો ગણી શકાય નહીં. ઉપકરણનું રહસ્ય એટલે તેને ચોક્કસપણે ક્યાં દટાયું તે અંગેની અનિશ્ચિતતા, તમામ આશંકાઓની પુષ્ટિ નહીં.

1964–65ની ભારત–અમેરિકા યોજના કેમ શરૂ થઈ?

શીત યુદ્ધના સમયમાં ચીનની મિસાઇલ અને પરમાણુ પ્રવૃત્તિ વિશે જાણવાની ઇચ્છા બંને દેશોની સુરક્ષા ચર્ચામાં હતી. 17 એપ્રિલ 1978ના લોકસભાના રેકોર્ડમાં વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈએ જણાવ્યું કે ભારત અને અમેરિકાની સરકારોએ ઉચ્ચ સ્તરે નંદા દેવી નજીક પરમાણુ પાવર પેકવાળું રિમોટ સેન્સિંગ સાધન મૂકવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. તેમણે યોજના શરૂ થવાનો સમય 1964 દર્શાવ્યો અને ત્યારપછી ભારતીય તથા સંયુક્ત પર્વતારોહણ ટીમોની વાત કરી. એટલે આ માત્ર કોઈ લેખકે વર્ષો પછી બનાવેલી કાલ્પનિક વાત નથી; સરકારી રેકોર્ડમાં યોજના અને તેનો હેતુ નોંધાયેલો છે. તેમ છતાં અભિયાનનું દરેક ઓપરેશનલ પગલું જાહેર થયું નથી. ગુપ્ત મિશન વિશે લખતી વખતે જે વિગતો સંસદીય જવાબમાં છે અને જે પછીના સાહિત્ય અથવા ઇન્ટરવ્યૂમાંથી આવી છે તેનો ભેદ રાખવો જોઈએ. સંવેદનશીલ જાસૂસી સાધનના ઇતિહાસ અને આજના સમયમાં કોઈ પ્રવર્તમાન ગુપ્ત કામગીરીનું અનુમાન લગાવવું અલગ વાત છે.

બરફીલા તોફાન અને ખોવાયેલી પાવર પેક

સંસદમાં આપવામાં આવેલા વર્ણન પ્રમાણે ટીમ સાધન સ્થાપિત કરવા લગભગ 25,000 ફૂટની ઊંચાઈ નજીક પહોંચી રહી હતી ત્યારે તોફાને આગળ ચડવું જોખમી બનાવ્યું. પર્વતારોહકોને જીવ બચાવવા નીચા કેમ્પ તરફ પાછા ફરવું પડ્યું અને લગભગ 23,000 ફૂટની ઊંચાઈ પર પાવર પેક રાખવામાં આવ્યું. શિયાળાને કારણે તરત પાછા જઈ શકાય તેમ ન હતું. જ્યારે પછી શોધ થઈ ત્યારે આસપાસ હિમસ્ખલન થયું હોવાનું જણાયું અને ઉપકરણ નજરે પડ્યું નહીં. જમીન તથા હેલિકોપ્ટરથી થયેલા પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા એવો સરકારી ઉલ્લેખ છે. આ વિગતો ઉપકરણ ખરેખર ગુમાયું હોવાનો આધાર આપે છે, પરંતુ તે કઈ ચોક્કસ ગુફામાં કે કઈ નદીના સ્ત્રોત સુધી ગયું છે તે નિશ્ચિત નથી. હિમાલયમાં બરફ, ખડકો અને ગ્લેશિયર સતત બદલાય છે; તેથી માઉન્ટેન ટ્રેકિંગની અંદાજિત જગ્યા અને ઉપકરણની આજની સ્થિતિ વિશે પૂર્ણ ખાતરી આપવી મુશ્કેલ છે. સત્તાવાર શોધ સફળ થઈ ન હતી એટલે કોઈ પણ લોકપ્રિય ગૂગલ મેપ સ્થાનને ‘અહીં ઉપકરણ છે’ કહી શકાતું નથી.

1978માં વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈએ શું કહ્યું?

17 એપ્રિલ 1978ના લોકસભા નિવેદનમાં મોરારજી દેસાઈએ પ્લૂટોનિયમ-238થી ચાલતી પાવર પેક અંગે માહિતી આપી. તેમાં ઉપકરણની સુરક્ષા માટે અનેક સ્તરોની કેપ્સ્યુલ્સ હોવાનો અને સંબંધિત પર્યાવરણીય જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવાની વાત હતી. તેમણે ત્યાર સુધી લેવાયેલા પાણીના નમૂનાઓમાં પ્રદૂષણનો પુરાવો ન મળ્યાનો સમય-નિર્દિષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યો. સાથે જ સરકાર વધુ પાણીના નમૂનાઓ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરવા માગતી હતી તે પણ જણાવ્યું. 1978માં ‘તે સમય સુધી પ્રદૂષણનો પુરાવો નહોતો’ અને ‘આજે ગંગાની તમામ શાખાઓમાં ક્યારેય કોઈ જોખમ નહીં હોય’—આ બે નિવેદન એક નથી. જાહેર સ્વાસ્થ્ય અંગે વર્તમાન દાવો કરવા માટે આજની વિશ્વસનીય ચકાસણી જોઈએ. પ્રાચીન રેકોર્ડને તે તારીખ સાથે જ વાંચવો. સંસદીય ભાષણ અને અખબારી અફવા વચ્ચેનો તફાવત સમજીને જ નક્કી કરવું કે કઈ વાત ખરેખર સરકારી સ્તરે સ્વીકારવામાં આવી હતી.

અમેરિકાના 1978ના ગુપ્ત દસ્તાવેજમાંથી શું જાણવા મળે?

અમેરિકાના સ્ટેટ ડિપાર્ટમેન્ટના Office of the Historian પર 14 એપ્રિલ 1978નો વોરન ક્રિસ્ટોફરનો પ્રમુખ કાર્ટરને મોકલેલો મેમોરેન્ડમ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં હિમાલયમાં બે પરમાણુ ઊર્જાવાળા મોનિટરિંગ સાધન સ્થાપિત કરવાના અહેવાલ મુખ્ય મુદ્દાઓમાં સાચા હતા એવી નોંધ છે. દસ્તાવેજ કહે છે કે એક સાધન હિમસ્ખલનમાં ગુમાયું અને કાર્યરત થયું નહીં; બીજા સાધને થોડાં વર્ષ કામ કર્યું અને પછી દૂર કરાયું. ભારતને પ્રોજેક્ટ વિશે સંપૂર્ણ અજાણ રાખવામાં આવ્યું હતું એવા કેટલાક દાવાઓ પણ તે નોંધમાં સુધારવામાં આવ્યા છે. આ લેખિત નોંધ એવી નથી કે ગુમાયેલા ઉપકરણની બધી સામગ્રી પછીથી ક્યાં ગઈ તે સંપૂર્ણ રીતે જાણી લેવાયું. તેની મર્યાદા છે. એક આંતરિક ઐતિહાસિક મેમોરેન્ડમથી ઘટનાની રૂપરેખા મજબૂત થાય છે, પરંતુ નમૂનાઓની હાલની પરીક્ષણ સ્થિતિ આપમેળે સાબિત થતી નથી. 1978ના બંને દેશોના સ્ત્રોતોને સાથે વાંચવાથી માહિતી અને રાજકીય ચર્ચા વચ્ચે વધુ સંતુલન મળે છે.

નંદા કોટ ઉપરનું બીજું સાધન શું હતું?

સંસદીય રેકોર્ડ મુજબ 1967માં નજીકની બીજા શિખર પર બીજી એક પાવરવાળી વ્યવસ્થા સ્થાપિત થઈ હતી. તે થોડા સમય સુધી કાર્યરત રહી અને 1968માં દૂર કરીને અમેરિકા પરત મોકલાઈ હોવાની નોંધ છે. કેટલાક અહેવાલો નંદા કોટ શિખરનું નામ આપે છે. આ પાસું મહત્વનું છે કારણ કે લોકો બંને મિશનને એક જ સાધન માની લે છે. ‘બીજું સાધન કાઢી લેવાયું’ એટલે ‘ગુમાયેલું પહેલું સાધન પણ મળી ગયું’ એવો અર્થ નથી. દરેક સાધનનું સ્થાન, સ્થાપિત અથવા ગુમ થયાનો સમય અને તેની સ્થિતિ અલગ હતી. ઇન્ટરનેટ પર ‘1968માં CIAએ આખું પ્લૂટોનિયમ પાછું લઈ લીધું’ જેવા દાવા હોય તો તેઓ કયા સાધનની વાત કરે છે તે પ્રથમ ચકાસો. જેમ એક ગુમ થયેલું સાધન ન મળવું ગૂંચવણ ઊભી કરે છે, તેમ બીજું સાધન પરત મળ્યાની વાત ગુપ્તચર પ્રોજેક્ટનું વધુ પૂર્ણ ચિત્ર આપે છે. સામાન્ય વાચક માટે આ બે મિશનની સમયરેખા અલગ રાખવી જરૂરી છે.

2025 અને 2026માં ફરી ચર્ચા કેમ શરૂ થઈ?

ડિસેમ્બર 2025માં નવા અહેવાલોને કારણે જૂનું મિશન ફરી ચર્ચામાં આવ્યું. ઓગસ્ટ 2026માં પ્રકાશિત The Weekની વિગતવાર રિપોર્ટમાં 1993માં ભારતીય સેનાની એક પર્વતારોહણ ટીમે સાધન સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે એવા કેટલાક બોક્સ અથવા હાર્ડવેર અવશેષ મળ્યાનો ભૂતપૂર્વ ટીમ સભ્યનો દાવો રજૂ થયો. રિપોર્ટમાં તેના કહેવા પ્રમાણે સામગ્રીની રેડિયેશન તપાસમાં દૂષણ ન મળ્યાનો ઉલ્લેખ પણ છે. અહીં મહત્વનો ભેદ રાખવો: પત્રકારના ઇન્ટરવ્યૂમાં કહેવાયેલી 1993ની શોધ અને પ્લૂટોનિયમ કેપ્સ્યુલ્સની હાલની સત્તાવાર પુષ્ટિવાળી સંપૂર્ણ રિકવરી એક જેવી નથી. લેખમાં વ્યક્તિના નિવેદનનો ઉલ્લેખ કરી શકાય, પરંતુ ‘2026માં ખોવાયેલું ન્યુક્લિયર સાધન મળી ગયું’ એવા હેડલાઇનમાં તેને ફેરવવું ખોટું છે. 2025 અને 2026ના અન્ય કેટલાક નિવેદનોમાં આરોગ્ય અને નદી પ્રદૂષણની આશંકા ઓછી હોવાની વાત પણ ચર્ચાઈ; સચોટ અભિગમ એ છે કે હાલનું પરીક્ષણ અને પ્રકાશિત ડેટા પૂછવા જોઈએ, ડર અથવા નિશ્ચિતતા બંને વિના.

પ્લૂટોનિયમ-238 પાવર પેક અને પરમાણુ બોમ્બમાં તફાવત

પ્લૂટોનિયમ-238નો ઉપયોગ કેટલીક રેડિયોઆઇસોટોપ થર્મોઇલેક્ટ્રિક જનરેટર જેવી વ્યવસ્થામાં ગરમીથી વિજળી ઉત્પન્ન કરવા થાય છે. આવી પાવર પેકનો હેતુ સેન્સર અથવા સંચાર વ્યવસ્થાને ઊર્જા આપવાનો હોય છે. પરમાણુ વિસ્ફોટક હથિયારની રચના, હેતુ અને કાર્યપદ્ધતિ અલગ છે. તેથી ‘હિમાલયમાં ખોવાયેલો પરમાણુ બોમ્બ’ કહેવો ભ્રામક છે. એટલું જ સાચું છે કે રેડિયોએક્ટિવ સામગ્રી સંબંધિત પર્યાવરણીય સુરક્ષાનો પ્રશ્ન હળવાશથી લેવાનો નથી. એક તરફ કલ્પિત ધડાકા વિશે ડરાવવાનો પ્રયાસ, બીજી તરફ દરેક ચિંતા સંપૂર્ણપણે મૂર્ખામી ગણાવી દેવી—બન્નેનો આધાર ઓછો છે. વાસ્તવિક જોખમનું મૂલ્યાંકન સુરક્ષા ડિઝાઇન, સ્થળ, સામગ્રીની સ્થિતિ, પાણીના નમૂનાઓ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસથી જ થઈ શકે. ઉપયોગી લેખમાં પાવર પેકની મૂળભૂત ઓળખ આપવી જોઈએ, પરંતુ બિનજરૂરી રીતે કોઈ જોખમી ઉપકરણનું નિર્માણ શીખવાડવાની જરૂર નથી.

મિથ સામે ફેક્ટ: નંદા દેવી વિશે ચાર ખોટી વાતો

મિથ: નંદા દેવીમાં ન્યુક્લિયર બોમ્બ મૂકાયો હતો. ફેક્ટ: સંસદીય નોંધ પરમાણુ ઊર્જાથી ચાલતા રિમોટ સેન્સિંગ ઉપકરણની વાત કરે છે. મિથ: આ આખી ઘટના ફિલ્મની કાલ્પનિક વાર્તા છે. ફેક્ટ: 1978ના ભારતીય અને અમેરિકાના દસ્તાવેજો પ્રોજેક્ટની પુષ્ટિ કરે છે. મિથ: બીજું સાધન પરત મળ્યું એટલે પહેલું પણ મળી ગયું. ફેક્ટ: બંને જુદા સાધનો હતાં. મિથ: 1993માં કેટલાક ભાગો મળ્યાનો અહેવાલ એટલે સંપૂર્ણ પ્લૂટોનિયમ પાવર પેક મળી ગઈ. ફેક્ટ: 2026ની રિપોર્ટમાં ભૂતપૂર્વ અભિયાન સભ્યનો દાવો છે; સંપૂર્ણ સત્તાવાર પુષ્ટિ અલગ બાબત છે. ઇતિહાસ અને પર્યાવરણ બંને મુદ્દે જવાબદાર ભાષા અપનાવો. આવી ઘટના બતાવે છે કે ગુપ્ત સરકારી પ્રોજેક્ટના જાહેર દસ્તાવેજો બહાર આવ્યા પછી પણ કેટલીક વિગતો લાંબા સમય સુધી અજ્ઞાત રહી શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

નંદા દેવી પર સાચો ન્યુક્લિયર બોમ્બ ગુમાયો?

ના. તે પરમાણુ ઊર્જાથી ચાલતું દેખરેખનું પાવર પેક હતું; બોમ્બ તરીકે વર્ણવવું ભ્રામક છે.

આ મિશન કયા દાયકાનું હતું?

ભારત–અમેરિકાની યોજના 1960ના દાયકાની હતી; 1978માં સંસદમાં તેની સત્તાવાર ચર્ચા થઈ.

ગુમાયેલું પહેલું સાધન મળી ગયું છે?

જાહેર સત્તાવાર રેકોર્ડમાં પૂર્ણ પ્લૂટોનિયમ પાવર પેક મળી ગઈ હોવાની વિશ્વસનીય પુષ્ટિ અહીં દર્શાવી શકાતી નથી.

2026ની રિપોર્ટ શું કહે છે?

ભૂતપૂર્વ ટીમ સભ્યે 1993માં સંભવિત હાર્ડવેરના અવશેષો મળ્યાનો દાવો કર્યો હતો; તે સંપૂર્ણ રિકવરીનો સત્તાવાર પુરાવો નથી.

ગંગાનું પાણી ઝેરી બની ગયું હતું?

1978ના સરકારી નિવેદનમાં તે સમયના નમૂનાઓમાં દૂષણનો પુરાવો ન મળ્યાનો ઉલ્લેખ છે; આજના દાવા માટે તાજા સ્વતંત્ર માપ જરૂરી છે.

બીજું સાધન ક્યાં ગયું?

અલગ સાધન નજીકના પર્વત પર કાર્યરત થયા બાદ 1968માં દૂર કરાયું એવી સરકારી નોંધ છે.

ઉત્તરાખંડના હિમાલય વિશે વધુ વાંચવા માટે રૂપકુંડ સરોવરના માનવ અવશેષો પર થયેલો DNA અભ્યાસ જુઓ.

સ્રોત અને ઇતિહાસની નોંધ

• Lok Sabha, PM Morarji Desai statement, 17 April 1978
• US State Department declassified memo, 14 April 1978
• The Week report, 30 August 2026: claimed 1993 remnants

આ લેખ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોની સમજ માટે છે; કોઈ વર્તમાન આરોગ્ય અથવા પાણી સુરક્ષા સંબંધિત પ્રમાણપત્ર નથી. વધુ વૈજ્ઞાનિક માહિતી માટે વર્તમાન અધિકૃત તપાસ અને પ્રકાશિત ટેસ્ટનો આધાર જરૂરી છે.