युरिक ॲसिड वाढल्यास काय खावे? गाऊट, आहार आणि उपचार

युरिक ॲसिडचा रिपोर्ट वाढला, म्हणजे गाऊट झाला का?

रिपोर्टमध्ये युरिक ॲसिड वाढलेले दिसले की अनेक जण डाळ, टोमॅटो, पालक आणि जवळपास सगळे प्रथिनांचे पदार्थ बंद करतात. दुसरीकडे काही जण काढा किंवा लिंबूपाण्याने समस्या कायमची संपेल असे मानतात. प्रत्यक्षात रक्तातील युरेट वाढणे आणि सांध्यात गाऊटचा झटका येणे हे एकच नाही. योग्य निदान आणि परवडणारे संतुलित बदल अधिक उपयोगाचे ठरतात.

हा सामान्य माहितीचा लेख आहे. नवीन दुखणारा, लाल आणि गरम सांधा, विशेषतः तापासोबत असल्यास, फक्त गाऊट समजून घरी उपचार करू नका. संसर्गासारखे दुसरे गंभीर कारण तपासावे लागू शकते. डॉक्टरांच्या मूल्यमापनाला प्राधान्य द्या.

गाऊटची लक्षणे आणि तपासणी

गाऊटमध्ये एखादा सांधा अचानक खूप दुखणे, सूज येणे आणि स्पर्शही सहन न होणे असा त्रास असू शकतो. पायाच्या अंगठ्याचा सांधा परिचित उदाहरण आहे, पण प्रत्येक रुग्णाला तिथेच त्रास होतो असे नाही. युरिक ॲसिडचा एक रिपोर्ट एकटाच सर्व प्रकारचे सांधेदुखीचे निदान करत नाही.

NIAMS च्या माहितीनुसार युरेटचे स्फटिक सांध्यात साचण्याशी गाऊट संबंधित असतो. डॉक्टर लक्षणे, पूर्वीचे झटके, औषधे आणि गरजेनुसार तपासण्या पाहतात. काही प्रसंगी सांध्यातील द्रवाचे परीक्षण किंवा इतर तपासणी उपयोगी ठरू शकते.

रिपोर्टवरील युनिट आणि प्रयोगशाळेची संदर्भमर्यादा पाहा. जुना आकडा आठवणीने सांगण्याऐवजी तारीख असलेला रिपोर्ट घेऊन जा. वेदना नसताना वाढलेला आकडा आणि वारंवार झटके येणारी स्थिती यांचे उपचार समान असतीलच असे नाही. स्वतः औषध सुरू करण्यापूर्वी कारण समजून घ्या.

FACT: सर्व डाळी आणि भाज्या बंद करणे आवश्यक नाही

अन्नातील purines बद्दल माहिती घेताना वनस्पतीजन्य आणि प्राणिजन्य पदार्थांचा परिणाम अगदी समान मानू नका. फक्त नावांच्या काळ्या यादीवर जगल्यास आहारातील पोषण कमी पडू शकते. प्रत्येकाला सर्व डाळी, टोमॅटो किंवा पालक पूर्ण बंद करायचा सार्वत्रिक नियम नाही.

NIAMS च्या उपचार मार्गदर्शकात भाज्या, फळे आणि पूर्ण धान्यांसह संतुलित आहारावर भर दिला आहे. अवयवांचे मांस, काही मांसाहारी पदार्थ, मद्य आणि गोड पेये यांचे सेवन पुनर्विचारात महत्त्वाचे ठरू शकते. वैयक्तिक मूत्रपिंड किंवा इतर आजार असल्यास आहार वेगळा ठरतो.

कुटुंबात ‘डाळ खाल्ली म्हणूनच झटका आला’ असे निष्कर्ष नोंदीशिवाय काढू नका. एकावेळी अनेक बदल झाले असू शकतात. आहार, पाणी, औषधांची नियमितता आणि लक्षणे यांची छोटी नोंद डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञाला दाखवा. अनावश्यक बंदीपेक्षा योग्य प्रमाण ठरवणे उपयोगाचे असते.

आहारातील बदल व्यवहार्य कसे करावेत?

सवय	व्यवहार्य बदल
गोड शीतपेय किंवा गोड पॅकबंद पेय	साध्या पाण्याचा पर्याय निवडा; लेबलवरील साखर तपासा
वारंवार अवयवांचे मांस	आहारतज्ज्ञासोबत प्रमाण आणि पर्याय ठरवा
दिवसभर उपाशी राहून रात्री भरपूर खाणे	नियमित आणि संतुलित जेवणाचे नियोजन करा
सर्व प्रथिने बंद करणे	व्यक्तीला योग्य स्रोत आणि प्रमाण निवडा

हा तक्ता वैयक्तिक डाएट प्रिस्क्रिप्शन नाही. मधुमेह, हृदयरोग किंवा मूत्रपिंडाच्या आजारात बदलांची निवड वेगळी असू शकते. पाणी किती प्यायचे यावर वैद्यकीय मर्यादा असेल तर ‘सर्वांनी पाच लिटर’ असा सल्ला पाळू नका. स्वतःच्या उपचारयोजनेशी बदल जुळवा.

उदाहरणार्थ, नाशिकमधील कामगार दुपारी जेवत नाही आणि संध्याकाळी गोड पेय पितो. त्याला महागडी विदेशी फळे सुचवण्यापेक्षा नियमित घरचे जेवण आणि पेयातील बदल अधिक व्यवहार्य असू शकतात. परवडणारा, टिकणारा बदल निवडा. आहाराला शिक्षा बनवू नका.

काढे, लिंबूपाणी आणि जलद वजनकपात

एखादे पेय घेतल्यावर बरे वाटले म्हणून त्याने स्फटिक विरघळवले किंवा गाऊट मुळापासून बरा केला असे सिद्ध होत नाही. स्वतःहून औषध बंद करून काढ्यावर अवलंबून राहू नका. अज्ञात घटक असलेली पावडर, अतिप्रमाणात अर्क किंवा ‘किडनी साफ’ करणाऱ्या उत्पादनांची खात्रीलायक माहिती मागा.

हळूहळू वजन कमी करणे उपयोगाचे ठरू शकते, पण कठोर उपवास किंवा झटपट वजनकपातीची योजना स्वतः सुरू करू नका. NHS च्या गाऊट माहितीत crash diet टाळण्याचा सल्ला आहे. आहारातील बदलांनी औषधांची गरज प्रत्येकासाठी संपेलच असे नाही.

आजाराचा झटका आल्यावर वेदना कमी करण्याचे उपचार आणि पुढचे झटके टाळण्यासाठी युरेट कमी करण्याची योजना वेगळी असू शकते. पूर्वी चालू औषध डॉक्टरांना न विचारता बंद करू नका. काही वेदनाशामक औषधे इतर आजारांमध्ये योग्य नसू शकतात; जुने प्रिस्क्रिप्शन अंधपणे वापरू नका.

Advice: डॉक्टरांना कोणती माहिती द्यावी?

पहिला झटका कधी आला, कोणता सांधा दुखला, किती दिवस टिकला आणि ताप होता का ते लिहा. जुने फोटो असल्यास दाखवा. मूत्रपिंडातील खडे, रक्तदाब, मधुमेह आणि घेत असलेल्या औषधांची संपूर्ण यादी द्या. मूळ औषध स्वतः थांबवण्याऐवजी पर्याय आवश्यक आहेत का ते विचारा.

औषध सुरू झाले तर अपेक्षित उद्देश, पुढील तपासणी आणि कोणत्या दुष्परिणामावर संपर्क करायचा हे स्पष्ट करून घ्या. लक्षणे शांत झाली म्हणजे सर्व उपचार पूर्ण झाले असे मानू नका. दुसरीकडे, फक्त वाढलेल्या रिपोर्टवर आयुष्यभर औषध हवे असा निष्कर्षही स्वतः काढू नका.

घरातील जेवण सर्वांनी मिळून बदलायचे असेल तर व्यक्तीला दोष देऊ नका. ‘तुमच्यामुळे वेगळे स्वयंपाक करावे लागते’ असे बोलण्याऐवजी सामान्य संतुलित मेनूमधील योग्य भाग निवडा. वेगळ्या नावाचे महागडे ‘युरिक ॲसिड फूड’ आवश्यक आहेच असे नाही. आवश्यक असल्यास नोंदणीकृत आहारतज्ज्ञाची मदत घ्या.

एका आठवड्याची नोंद करताना फक्त खाल्लेले पदार्थ नव्हे तर झोप, कामाचे तास आणि औषधे विसरली का हेही लिहा. नोंद तज्ज्ञाला परिस्थिती समजण्यासाठी आहे; स्वतः गुंतागुंतीचे निष्कर्ष काढण्यासाठी नाही. कोणत्या दिवशी किती त्रास झाला हे साध्या भाषेत स्पष्ट करा.

पुढील भेटीसाठी रिपोर्टची तारीख, चालू डोस आणि प्रत्यक्ष घेतलेली मात्रा जुळते का पाहा. फार्मसीत दुसऱ्या नावाचे उत्पादन मिळाले असल्यास त्याचा फोटो घ्या. सर्व औषधांची नावे सारखी वाटली तरी त्यांचा उद्देश समान असेलच असे नाही. शंका असताना डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टाला विचारणे योग्य आहे.

आहारातील बदल एका वेळी समजण्याजोगे ठेवा. आज सर्व डाळी बंद, उद्या फक्त फळे आणि नंतर उपवास अशा सतत बदलांमुळे प्रत्यक्ष काय उपयोग झाला हे समजणे कठीण होते. तज्ज्ञाने मान्य केलेला मेनू काही काळ नियमित पाळा आणि त्रासाची नोंद ठेवा. अन्नाबद्दल भीती वाढवण्यापेक्षा निर्णय स्पष्ट करा.

घरातील दुसऱ्या व्यक्तीचा युरिक ॲसिड रिपोर्ट जास्त आहे म्हणून तिलाही आपले औषध देऊ नका. वय, मूत्रपिंडांची स्थिती आणि इतर औषधे वेगळी असू शकतात. एकाच आजाराच्या नावाखाली सर्वांना समान उपचार लागू होतात असे नाही. योग्य सल्ल्याने स्वतंत्र योजना ठरवणे अधिक सुरक्षित आहे.

भेटीनंतर उपचारातील बदल तारीख आणि डोससह लिहून ठेवा. जुन्या आणि नव्या योजनेत गोंधळ होणार नाही याची खात्री करा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

युरिक ॲसिड वाढले म्हणजे गाऊट आहे का? आवश्यक नाही. निदानासाठी लक्षणे आणि इतर माहिती महत्त्वाची आहे.

डाळ आणि टोमॅटो पूर्ण बंद करायचे का? सर्वांसाठी अशी सार्वत्रिक बंदी नाही. आहारातील एकूण पद्धत आणि वैयक्तिक आजार पाहून नियोजन करा.

फक्त लिंबूपाण्याने उपचार होतात का? त्याला सिद्ध उपचारांचा पर्याय समजू नका. विशेषतः वारंवार झटके किंवा तीव्र सूज असल्यास वैद्यकीय मदत घ्या.

सांधा लाल, गरम आणि ताप आहे तर? तातडीने डॉक्टरांकडे जा. संसर्गासारखी इतर कारणे नाकारावी लागू शकतात.

ही सामान्य आरोग्य माहिती आहे. वैयक्तिक निदान, औषध किंवा आहारयोजनेसाठी आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.