સાવનમાં કયા છોડ લગાવવા? વરસાદમાં ઝડપથી ઉગતા છોડ અને તેની કાળજી

સાવનમાં છોડ લગાવવા: એક ઉત્તમ સમય

જુલાઈ મહિનાની શરૂઆતની વરસાદી ઝરમર અને નવા છોડને કુંડામાં લગાવ્યા પછી પણ જો તે બે દિવસમાં જ સડી જાય, તો નિરાશ થવાની જરૂર નથી. ઘણા લોકો સાવન આવતાની સાથે જ નર્સરીમાંથી મોંઘા છોડ ખરીદી લાવે છે, પરંતુ યોગ્ય માહિતીના અભાવે ચોમાસાની વધુ પડતી ભેજ છોડના મૂળને સડાવી દે છે. જો તમે આ સાવન તમારા ઘરને હરિયાળીથી ભરવા માંગો છો, તો જાણો કયા છોડ વરસાદમાં સૌથી ઝડપથી પોતાની જડો ફેલાવે છે અને વિકાસ પામે છે.

સાવનનો વરસાદ અને છોડનો વિકાસ

ચોમાસાનો મહિનો બાગકામ પ્રેમીઓ માટે કોઈ વરદાનથી ઓછો નથી. હવામાં ભેજ અને આકાશમાંથી વરસતું કુદરતી પાણી છોડ માટે અમૃત સમાન કામ કરે છે. જોકે, ઘણા લોકો ફરિયાદ કરે છે કે સાવનમાં લગાવેલા છોડ પણ સડી જાય છે. આનું મુખ્ય કારણ છોડની ખોટી પસંદગી અને ‘રૂટ-રોટ’ (Root Rot) એટલે કે મૂળનું સડી જવું છે. જ્યારે તમે એવા છોડ પસંદ કરો છો જેમને વધુ પાણીની આદત નથી, ત્યારે સતત વરસાદ તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેથી, આ ઋતુમાં એવા જ છોડ લગાવવા જોઈએ જે ભેજ સહન કરી શકે અને ઝડપથી નવી કૂંપળો કાઢી શકે. સાવન મહિનામાં વધુ ભેજ (High Humidity) ને કારણે કટિંગ (Cutting) થી નવા છોડ તૈયાર કરવા સૌથી સરળ હોય છે. જો તમે યોગ્ય જાત પસંદ કરશો, તો માત્ર 7 થી 10 દિવસમાં તમને નવા પાંદડા નીકળતા દેખાશે.

૧. તુલસીનો છોડ: સાવનમાં લગાવવાનો શ્રેષ્ઠ સમય

સાવનના પવિત્ર મહિનામાં ઘરમાં તુલસી (Tulsi) લગાવવી માત્ર ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ જ શુભ નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ આ ઋતુ તુલસીના વિકાસ માટે શ્રેષ્ઠ છે. આ ઋતુમાં હવામાં રહેલો ભેજ તુલસીના બીજ અને મંજરીને ઝડપથી અંકુરિત થવામાં મદદ કરે છે. જો તમારી પાસે જૂનો તુલસીનો છોડ છે, તો તેની ઉપરની 3-4 ઇંચની લીલી ડાળી કાપીને માટીમાં દબાવી દો. સાવનના વરસાદમાં આ કટિંગ કોઈપણ ખાસ ખાતર વગર પણ માત્ર એક અઠવાડિયામાં નવી જડો પકડી લે છે. ફક્ત એક વાતનું ધ્યાન રાખો કે કુંડાનું ડ્રેનેજ હોલ (Drainage Hole) બિલકુલ ખુલ્લું હોવું જોઈએ. તુલસીના મૂળમાં જો સાવનનું પાણી ભરાઈ રહેશે, તો પાંદડા કાળા પડીને ખરી પડવા લાગે છે.

૨. મની પ્લાન્ટ અને ફિલોડેન્ડ્રોન: વેલાઓની અનિયંત્રિત વૃદ્ધિ

દરેક ઘરની શોભા ગણાતો મની પ્લાન્ટ (Money Plant) સાવનની ઋતુમાં બમણી ગતિથી વધે છે. તેનું કારણ એ છે કે મની પ્લાન્ટની સ્ટેમ પર નાની-નાની એરિયલ રૂટ્સ (Aerial Roots) એટલે કે હવામાં લટકતી જડો હોય છે, જે ચોમાસાની ભેજને સીધી હવામાંથી શોષી લે છે. જો તમે સાવનમાં મની પ્લાન્ટની એક નાની સિંગલ નોડ (પાંદડા પાસેનો ભાગ) કાપીને પાણીમાં અથવા સીધા કુંડાની માટીમાં લગાવી દેશો, તો તે ક્યારેય નિષ્ફળ નહીં જાય. વરસાદનું પાણી મળતાં જ તેની જડો માટીને મજબૂતીથી પકડી લે છે.

સાવનમાં મની પ્લાન્ટ લગાવવાની સરળ રીત:

• એવી ડાળી પસંદ કરો જેમાં પહેલાથી નાની ભૂરી જડો દેખાઈ રહી હોય.
• વેલ-ડ્રેન્ડ સોઈલ (રેતી મિશ્રિત માટી) નો ઉપયોગ કરો.
• શરૂઆતના બે-ત્રણ દિવસ છોડને સીધા ખૂબ તેજ વરસાદથી બચાવીને બાલ્કનીની છાંયમાં રાખો.

૩. પારિજાત (હરસિંગાર): સુગંધિત ફૂલોનો રાજા

પારિજાત અથવા હરસિંગારના છોડને ચોમાસાની શરૂઆતમાં લગાવવું સૌથી ઉત્તમ રહે છે. સાવન વીતતા-વીતતા તેમાં નવી ડાળીઓ આવવા લાગે છે અને શરદ ઋતુની શરૂઆતમાં આખો છોડ સફેદ અને નારંગી રંગના અત્યંત સુગંધિત ફૂલોથી ભરાઈ જાય છે. હરસિંગારની હાર્ડવુડ કટિંગ (Hardwood Cutting) એટલે કે થોડી પાકી લાકડાવાળી ડાળી સાવનમાં ખૂબ જલદી જડો બનાવે છે. જો તમે નર્સરીમાંથી પણ પારિજાતનો નવો છોડ લાવી રહ્યા છો, તો સાવનની ઝરમર વરસાદ તેને નવા વાતાવરણમાં સ્થિર થવામાં મદદ કરે છે. આ છોડને વધુ કાળજીની જરૂર નથી. તેને એવી જગ્યાએ લગાવો જ્યાં સાવન પછી પણ દિવસમાં ઓછામાં ઓછા 4-5 કલાક સૂર્યપ્રકાશ મળી શકે. તેની જડો ઘણી મજબૂત હોય છે અને તે વરસાદની ઋતુને સરળતાથી સહન કરી લે છે.

ફેક્ટ: વરસાદના પાણીમાં કુદરતી રીતે નાઇટ્રોજન અને ડિઝોલ્વ્ડ ઓક્સિજનની માત્રા ઘણી વધારે હોય છે. આ જ કારણ છે કે સાવનમાં છોડની જડો સામાન્ય ઋતુની સરખામણીમાં ત્રણ ગણી ઝડપથી વિકસિત થાય છે.

૪. સ્નેક પ્લાન્ટ અને જાસ્મિન (મોગરા)

જો તમે ઇન્ડોર એર-પ્યુરિફાયર છોડની શોધમાં છો, તો સ્નેક પ્લાન્ટ (Snake Plant) સાવનમાં બેઝિઝક લગાવો. સ્નેક પ્લાન્ટની એક પાંદડી કાપીને જો તમે ભીની માટીમાં દબાવી દેશો, તો સાવનની ભેજને કારણે તે પાંદડીની નીચેથી નાના-નાના બેબી પ્લાન્ટ્સ નીકળવા શરૂ થઈ જાય છે. બીજી તરફ, સુગંધના શોખીનો માટે મોગરા અથવા જાસ્મિન (Jasmine) ની કટિંગ લગાવવાનો આ સૌથી પીક સીઝન છે. મોગરાના છોડને સાવનમાં હળવી પ્રૂનિંગ (છટાઈ) ની જરૂર હોય છે. છટાઈ પછી વરસાદનું પાણી પડતાં જ તેમાં ઢગલાબંધ નવી કળીઓ અને ડાળીઓ ફૂટી નીકળે છે. મોગરો એક હેવી ફીડર છોડ છે, તેથી સાવનની શરૂઆતમાં જ કુંડાની માટીમાં થોડી વર્મીકમ્પોસ્ટ અથવા છાણનું જૂનું ખાતર ભેળવી દેવું ફાયદાકારક છે.

માટીની સાચી તૈયારી: જે છોડને સડતા બચાવશે

સાવનમાં છોડ ન જામી શકવાનું સૌથી મોટું કારણ ખરાબ માટી હોય છે. જો તમારી માટી ચીકણી હોય અને પાણી રોકી રાખે, તો ચોમાસામાં કોઈ પણ છોડ જીવિત રહી શકશે નહીં. તેથી, છોડ લગાવતા પહેલા કુંડાનું પોટિંગ મિક્સ (Potting Mix) યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવું અત્યંત જરૂરી છે. સાવન માટે સૌથી આદર્શ પોટિંગ મિક્સ બનાવવા માટે 50% સામાન્ય બગીચાની માટી, 30% રેતી (રેત અથવા રિવર સેન્ડ) અને 20% કમ્પોસ્ટ ભેળવો. રેતી ભેળવવાથી કુંડામાં વધારાનું પાણી ટકશે નહીં અને સીધું નીચેના છિદ્રમાંથી બહાર નીકળી જશે. સાથે જ, માટીમાં ચપટીભર હળદર પાવડર અથવા લીમડાની ખળી ભેળવી દો. વરસાદની ઋતુમાં માટીમાં ફંગસ લાગવાનો ભય સૌથી વધુ રહે છે, અને આ કુદરતી વસ્તુઓ છોડના નાજુક મૂળને ફંગલ ઇન્ફેક્શનથી સુરક્ષિત રાખે છે.

સાવનમાં ગાર્ડનિંગ કરતી વખતે આ 3 ભૂલો બિલકુલ ન કરો

ઘણીવાર લોકો સાવનમાં છોડની વધુ પડતી કાળજીના ચક્કરમાં તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે.

• ઓવર-વોટરિંગ (Over-watering): જ્યારે રોજ વરસાદ થઈ રહ્યો હોય, ત્યારે કુંડામાં અલગથી પાણી આપવાની બિલકુલ જરૂર નથી. હંમેશા માટીની ઉપરની સપાટીને સ્પર્શ કરીને જુઓ, જ્યારે તે સૂકી લાગે ત્યારે જ પાણી આપો.
• કેમિકલ ફર્ટિલાઇઝરનો ઉપયોગ: વરસાદના દિવસોમાં છોડમાં કેમિકલ ફર્ટિલાઇઝર એટલે કે રાસાયણિક ખાતર નાખવું. તેજ વરસાદમાં આ ખાતર પાણી સાથે ધોવાઈ જાય છે અને મૂળને બાળી શકે છે. સાવનમાં હંમેશા હળવા જૈવિક ખાતરનો જ ઉપયોગ કરો.
• નવા છોડને સુરક્ષિત રાખો: નવા લગાવેલા છોડને તરત જ તેજ તોફાની વરસાદ નીચે ન છોડો. જ્યાં સુધી કટિંગમાં નવા પાંદડા ન આવી જાય, ત્યાં સુધી તેને કોઈ શેડ અથવા એવી જગ્યાએ રાખો જ્યાં વરસાદની હળવી ઝરમર તો પડે પણ તેજ ઝાપટાંથી છોડ તૂટે નહીં.

વિવેકભાઈની સલાહ

સાવનની ઋતુમાં છોડ લગાવવો એ એક રીતે કુદરતના સૌથી સરળ તબક્કાનો ફાયદો ઉઠાવવો છે. જ્યારે હવામાં એટલો ભેજ હોય કે મહેનત વગર જડો ફૂટવા લાગે, ત્યારે નર્સરીમાંથી મોંઘા-મોંઘા છોડ ખરીદવાની જરૂર બિલકુલ નથી. તમે તમારા પાડોશી અથવા મિત્રોના ઘરેથી તુલસી, મની પ્લાન્ટ અથવા મોગરાની ડાળી (કટિંગ) માંગીને લાવી શકો છો અને કુંડામાં રોપી શકો છો. પરંતુ યાદ રાખો, ગાર્ડનિંગમાં સૌથી મોટો રોલ છોડનો નહીં, પરંતુ તમારા કુંડાની માટી અને ડ્રેનેજ (Drainage) નો હોય છે. જો પાણી કુંડાના નીચેથી 5 સેકન્ડમાં બહાર ન નીકળી રહ્યું હોય, તો સાવનનું આ જ પાણી તમારા છોડનું દુશ્મન બની જશે. લોકો છોડ ખરીદી લાવે છે પરંતુ કુંડાના નીચેનું છિદ્ર ચેક કરવાનું ભૂલી જાય છે, જેનાથી જડો સડી જાય છે.

💡 સાવનમાં છોડની સુંદરતા કરતાં તેની માટીની ડ્રેનેજ ક્ષમતા પર વધુ ધ્યાન આપો, છોડ આપોઆપ લહેરાશે.

તો આ સાવન, ફક્ત છોડ ખરીદશો નહીં, પરંતુ યોગ્ય પોટિંગ મિક્સ બનાવીને કટિંગથી નવા છોડ ઉગાડવાનો આનંદ લો. જો તમે શરૂઆત કરી રહ્યા છો, તો મની પ્લાન્ટ અને સ્નેક પ્લાન્ટથી કરો, તે ક્યારેય નિરાશ નથી કરતા.

અવારનવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

૧. સાવનમાં છોડની કટિંગ કેટલા દિવસમાં જડ પકડી લે છે?

સાવનની ઋતુમાં હવામાં ભેજ વધુ હોવાને કારણે મોટાભાગના છોડની કટિંગ્સ 7 થી 12 દિવસની અંદર નવી જડો વિકસાવી લે છે.

૨. શું સાવનમાં કુંડામાં રોજ પાણી આપવું જોઈએ?

બિલકુલ નહીં. જો કુંડુ ખુલ્લા આકાશ નીચે હોય અને વરસાદ થઈ રહ્યો હોય, તો અલગથી પાણી ન આપો. અત્યધિક પાણી આપવાથી જડો સડી શકે છે.

૩. વરસાદમાં છોડને ફંગસથી કેવી રીતે બચાવવા?

માટી તૈયાર કરતી વખતે તેમાં લીમડાની ખળી અથવા થોડો હળદર પાવડર ભેળવો. પાંદડા પર ફંગસ દેખાય તો એક લીટર પાણીમાં ચપટીભર બેકિંગ સોડા ભેળવીને સ્પ્રે કરો.

૪. સાવનમાં કયું ખાતર શ્રેષ્ઠ છે?

સાવનમાં રાસાયણિક ખાતરને બદલે છાણનું સડેલું જૂનું ખાતર અથવા વર્મીકમ્પોસ્ટ જેવા હળવા જૈવિક ખાતરનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

ડિસ્ક્લેમર: આ લેખમાં આપેલી માહિતી ફક્ત સામાન્ય જાગૃતિ માટે છે.